این استان در حال حاضر دارای 19 شهرستان ، شامل 53 شهر ، 41 بخش ، 139 دهستان و 3179 آبادی است. شهرستان های آن عبارت اند از :
1 – آذر شهر : این شهرستان در جنوب شرقی دریاچه ارومیه قرار دارد و از شمال، شرق و غرب با شهرستان اسكو و از جنوب با شهرستان عجب شیر هم مرز است . این شهرستان 1347 كیلومتر مربع مساحت دارد . از نظر تقسیمات كشوری آذرشهر دارای دو بخش ، پنج دهستان و سه شهر یعنی آذرشهر، گوگان و ممقان است.
برخی مراكز دیدنی: مسجد شیرامین ، مصلای آذرشهر ، مسجد چهارسو ، گورستان تاریخی بادامیار
2 – ارسباران ( ورزقان) :این شهرستان بامساحت 2368 كیلومتر مربع در سال 1380 تأسیس شد و دارای دو بخش ، هفت دهستان و دو شهر است. در شمال ارسباران شهرستان های كلیبر و جلفا،و در شرق آن اهر قرار دارد.
برخی مراكز دیدنی : به دلیل وجود مناظر بدیع طبیعی ، قلعه های تاریخی متعدد، سنگ نبشته ی معروف سقین دل و نقش و نگارهای سنگی سونگون ، ارسباران از مناطق مستعد برای توسعه صنعت توریسم به شمار می آید.معدن مس رونگون در این شهرستان،مهمترین معدن مس كشور است.
3 – اسكو : شهرستان اسكو از شمال به شهرستان های تبریز و شبستر، از غرب به دریاچه ارومیه ، از جنوب به شهرستان آذرشهر و عجب شیر و مراغه محدود است. این شهرستان 8/1252 كیلومتر مربع مساحت دارد و دارای دو بخش ،پنج دهستان و دو شهر است.
برخی مراكز دیدنی : مسجد جامع سبزه میدان ، امامزاده اسكو از فرزندان امام جعفر صادق (ع) ،مقبره پیرحیدر ، مزار الله بنده سی ، مسجد پایتخت و روستان كندوان .
4 – اهر : قسمت بزرگی از كوه های قره داغ و دامنه های شمالی قوشاداغ ، شهرستان اهر نام گرفته است و در شمال شرقی استان آذربایجان شرقی قراردارد . شهرستان كلیبر ، حدود شمالی آن را می پوشاند و شهرستان ارسباران در غرب آن قرار دارد . این شهرستان از جنوب،همسایه شهرستان هریس است و سراسرِ حدود شرقی آن قسمتی از مرز مشترك استان را با استان اردبیل تشكیل می دهد. اهر دارای نُه دهستان ، دو بخش و دو شهر است. شهر اهر مركز شهرستان ، در 75 كیلومتری شمال شرقی شهر تبریز قرار دارد. وسعت این شهرستان 3073 كیلومتر مربع است.
برخی مراكزدیدنی : مسجد جامع ، بقعه شیخ شهاب الدین محمود اهری و راسته بازار.
5 – بستان آباد : شهرستان بستان آباد در قسمت میانی استان آذربایجان شرقی قرار دارد . این شهرستان در شرق شهرستان تبریز و جنوب شهرستان هریس واقع شده است و شهرستان های میانه و سراب حدود شرقی و شهرستان هشترود حدود جنوبی آن را می پوشاند . مركز این شهرستان در 47 كیلومتری جنوب شرقی شهر تبریز قرار گرفته است.
برخی مراكز دیدنی : حمام ، آب معدنی و آب گرم.
6 – بناب : شهرستان بناب در گوشه جنوب غربی آذربایجان شرقی قرار دارد . حدود شرقی این شهرستان را شهرستان مراغه می پوشاند و ملكان در سمت جنوب و عجب شیر در شمال آن قرار دارد .
برخی مراكز دیدنی :معماری صخره ای روستای سور.
7 – تبریز : این شهرستان مركز استان آذربایجان شرقی است . ارتفاع تبریز از سطح دریا 1340 متر است و با وسعتی حدود 2054 كیلومتر مربع در قلمرو میانی خطه ی آذربایجان و در قسمت شرقی شمال دریاچه ارومیه، به فاصله 619 كیلومتری غرب تهران قرار دارد.
برخی مراكز دیدنی : مسجد جامع تبریز ، ارك یا مسجد علیشاه ، مسجد كبود ، بازار كبود ، بازار بزرگ تبریز كه شامل تعداد زیادی راسته، سرا ،چهارسوق، مسجد، مدرسه و حمام است.مجموعه مسجد ومقبره سید حمزه و بنای یادبود مقبره الشعرا ، بقعه عون بن علی ( عینالی ) ، بقعه سید ابراهیم ، مقبره دوكمال ( كمال الدینخجندی و كمال الدین بهزاد ) ، خانه های قدیمی مانند خانه مشروطه ، خانه شربت اوغلی و مجموعه خانه های قدیمی كه به دانشكده هنرهای اسلامی تبدیل شده اند و نیز موزه باستان شناسی آذربایجان ، موزه مشروطه ، موزه قرآن و كتابت واقع در بنای مسجد صاحب الامر، موزه ادبی خانه شهریار ، موزه ارامنه ، موزه حیات وحش ، سازمان محیط زیست و همچنینپارك های ایل گلی ، باغلار باغی ، باغ فجر ( گلستان سابق ) همراه با ده ها مسجد، مدرسه تاریخی و ...
8 – جلفا : شهرستان جلفا به صورت نوار باریكی در مرز شمالی استان با جمهوری نخجوان و ارمنستان قرار دارد. شهرستان كلیبر حدود شرقی آن را می پوشاند و حدود غربی آن،قسمتی از مرز مشترك استان با آذربایجان غربی است .
برخی مراكز دیدنی : كلیسای سنت استپانوس معروف به وانگ
9 – چاراویماق : جنوبی ترین شهرستان استان كه با مركزیت قره آغاج،در سال 1380 از شهرستان هشترود منفك شد.
10 – سراب : شهرستان سراب در غرب میانی آذربایجان شرقی قرار دارد . شهرستان هریس محدوده شمال غربی و بستان آباد حدود غربی و میانه حدود جنوبی آن را می پوشاند.
برخی مراكز دیدنی : آب های گرم و معدنی.
11 – شبستر : حدود شمالی شهرستان شبستر را شهرستان های مرند و ارسباران و حدود جنوبی و شرقی آن را شهرستان تبریز و اسكو می پوشاند و دریاچه ارومیه و آذربایجان غربی در حدود غربی شهرستان قرار دارند.
برخی مراكز دیدنی : مسجد جامع تسوج و مقبره شیخ محمود شبستری .
12 – عجب شیر : از شهرستان های مهم شرق دریاچه ی ارومیه و از قدیمی ترین مناطق استان،با قلعه های مهم تاریخی است .
برخی مراكز دیدنی : مسجد جامع شهر عجب شیر معروف به " مسجد شیرلو " ، از نمونه های عالی مساجد چوبی استان با نقش و نگارهای دل انگیز است.
13 – كلیبر : قلمرو شمالی شهرستان كلیبر ، قسمتی از مرز مشترك ایران با جمهوری آذربایجان است و شهرستان جلفا و ارسباران در حدود غربی و اهر در حدود جنوبی آن قرار دارند.
برخی مراكز دیدنی :قلعه معروف بابك یا جمهور و پل های بزرگ و كوچك خدا آفرین.
14 – مراغه : شهرستان مراغه در جنوب غربی استان آذربایجان شرقی قرار دارد و از شمال به شهرستان تبریز ، از شرق به شهرستان هشترود و چاراویماق و از غرب به شهرستان های بناب و ملكان و عجب شیر محدود است.
برخی مراكز دیدنی :برج مدور ، گنبد سرخ ، آرامگاه اوحدی مراغه ای ، موزه مراغه ، آب های معدنی و گرم .
15 – مرند : شهرستان مرند در شمال غرب استانقراردارد . شهرستان جلفا و ارسباران حدود شمال و شرق آن را می پوشاند و شهرستان شبستر در جنوب آن قرار دارد. حدود غربی شهرستان مرند قسمت كوتاهی از مرز استان با آذربایجان غربی است.
برخی مراكز دیدنی :مسجد جامع ، مسجد بازار ، قلعه سن سارود ، قلعه گاوور گوهر ، قلعه تپه خاكستر ، قلعه هلاكو ، قلعه پیام .
16 – ملكان : شهرستان ملكان در جنوب شرقی دریاچه ارومیه قرار دارد. از شمال با شهرستان بناب ، از جنوب با شهرستان میاندوآب و از شرق با شهرستان مراغه مرز مشترك دارد.
17 – میانه : شهرستان میانه در گوشهیجنوب شرقی استان آذربایجان شرقی قرار دارد . شهرستان های سراب ، بستان آباد، هشترود و چاراویماق حدود شمالی و غربی آن را می پوشاند . حدود جنوبی آن ، استان اردبیل و حدود شرقی آن ، شهرستان خلخال است.
برخی مراكز دیدنی :پل دختر، قلعه دختر ، بقعه امامزاده اسماعیل (ع) ، مسجد بزرگ سنگی ترك .
18 – هریس: شهرستان هریس از شمال به شهرستان اهر و ارسباران ، از غرب به شهرستان تبریز و از جنوب و شرق به شهرستان های بستان آباد و سراب محدود است.
برخی مراكز دیدنی : بقعه شیخ اسحاق ، مسجد اسنق ، گورستان مینق ، گورستان گوود.
19 – هشترود : شهرستان هشترود ، در شمال فلات ایران و در جنوب استان آذربایجان شرقی قرار دارد . شهرستان های بستان آباد ، تبریز ، مراغه ، چاراویماق و میانه ، حدود شمالی ، غربی و شرقی این شهرستان و آذربایجان غربی و زنجان حدود جنوبی آن را می پوشاند.
برخی مراكز دیدنی : قلعه ضحاك .
آثار تاریخیمسجدها
مسجد استاد و شاگرد
یكی از مساجد تاریخی تبریز ، مسجد استاد و شاگرد است كه از طرف " امیر حسین چوپانی " ملقب به علاءالدین ساخته شد و به نام سلیمان خان ، نواده هلاكو خان مغول موسوم گردید. از این رو این مسجد را سلیمانیه یا علائیه نیز می نامیدند. اما از آنجا كه تحریر كتیبه ها و مندرجات دیوارهای داخل و خارج مسجد به خط عبدالله صیرفی خوش نویس معروف دوره ایلخانی و یكی از شاگردان زبردست وی صورت گرفته بود ، عوام مسجد را به نام استاد و شاگرد می نامیدند. این مسجد پس از این كه در زلزله ی سال 1193 به كلی ویران شد ، یك بار در زمان نایب السلطنه عباس میرزا تعمیر اساسی شد و بار دیگر در سال 1295 ه . ق " حاج میرزا محمد علی اوانسرای قراجه داغی " به مرمت آن همت گماشت. برای بار سوم به استناد كتیبهیسنگ مرمرین بیرون دیوار شمالی مسجد " حاج محمد اردبیلی " در سال 1338 ه . ق اقدام به تعمیر آن نمود.
مسجد اسماعیل بیگ
یكی از مساجد تاریخی دوره صفویه ، مسجد اسماعیل بیگ شهر بناب است. ایوان بلند مسجد برروی چهارستون چوبی با سر ستون های مقرنس استوار شده است.
شبستان این مسجد دارای 11 ستون چوبی با سرستون های كنده كاری با نقوش زیبا و رنگ آمیزی شده ی هم شكل است. پایه های ستون سنگی است. تعداد پنج اروسی معرق با شیشه های رنگی،جلوه خاصی به نمای ورودی این مسجد بخشیده است.
مسجد اسماعیل خاله اوغلی
این مسجد در بین مدرسه ی دینی جعفریه و مسجد جامع بزرگ تبریز واقع شده و طول آن از شمال به جنوب امتداد می یابد . دو پنجره ی این مسجد به دالانی باز می شود كه دارای ده ستون سنگی زیبا و هجده گنبد ضربی آجری است . ستون ها در دو ردیف قرار گرفته اند و گنبدها مساوی و یكنواخت هستند. نادر میرزا قاجار این مسجد را مسجد " ملا محمد حسن پیشنماز " خوانده است.
مسجد اسنق
این مسجد در روستای سنه یا اسنق بخش هریس واقع و از یك ایوان بلند و یك نمازگاه تشكیل شده است . دو ستون سنگی یا پارچه مارپیچی با سرستون ها و پایه های حجاری شده ی بدیع قسمت جلوی ایوان را نگه می دارد.
نمازخانه به ابعاد 9 متر در 5/10 متر دارای چهارستون سنگی استوانه ای یك پارچه و از پایه ها و سرستون مقرنس خوش طراحی برخوردار است. بلندی كلیه ستون ها به 6 متر می رسد. در ورودی و دو پنجره مسجد در دیوار سنگی سمت شرقی مسجد جای دارند. از مضمون خطوط برجسته كنده شده در بازوی منبر مسجد و سنگ نبشته های بالای در و پنجره های مسجد بر می آید كه اتمام كار بنای این مسجد و تهیه اثاث آن در سال 733 ه.ق به امر " فخر الدین محمد بن رستم " و به دست نقاش و حكاك هنرمندی موسوم به ملكشاه صورت گرفته است.
مسجد امام جمعه
مسجد امام جمعه تبریز در سمت شرقی بازار مسجد جامع نزدیك مدرسه ی طالبیه واقع شده و دارای بیست ستون سنگی با سرستون مقرنس و سی گنبد ضربی آجری است . ستون ها در چهار ردیف قرار دارند و از آنجا كه همه ی آنها به رنگ سبز در آمده اند، به مسجد سبز نیز شهرت یافته است.
نادر میرزا درباره ی این مسجد می نویسد: " این مسجد را بازرگانی دین دار ، " حاج علی نام " از بومیان شهر خوی ( خواهر زاده ی حاج صفرعلیبازرگان معروف تبریزی كه تیمچه و مدرسه و مسجد حاج صفرعلی به خرج وی در تبریز ساخته شده است) به تاریخ 1255 هجری قمری عمارت كرده است ".
مسجد بازار
این مسجد در مركز بازار مرند واقع شده و بنای آن متعلق به دوره صفوی است ولی براساس سنگ نبشته ی مرمری موجود در مسجد ، بنای فعلی به مباشرت " شیخ علی مرندی " شاگرد مشایخ بزرگ " شیخ محمد حسن " صاحب جواهر الكلام و " شیخ محمد حسین " صاحب الفصول و " شیخ مرتضی " در تاریخ 1268 ه.ق تعمیر شد.
این مسجد دارای 4 ستون سنگی و 9 گنبد ضربی آجری زیبا است . به نوشته مورخان،این مسجد بر پایه های مسجد قبلی كه در قرون دوم یا سوم هجری وجود داشت ، ساخته شده است. عبدالرحیم كیا آورده است مطابق نوشته های تورات ، مادر حضرت نوح در این مكان مدفون شده است.
مسجد جامع اهر
مسجد جامع اهر در كوچهجمعه مسجد واقع و منسوب به دوره ی سلجوقی و اتابكان است. در ورودی مسجد طاق های آجری و ازاره ی معمولی دارد. سنگ نبشته سر در مسجد تاریخ بنای آن را ( ثلث و عشرین و مائه بعد الالف من الحجره ) ذكر كرده است.
شبستان یا نمازخانه مسجد ، فضایی وسیع و كم ارتفاع به طول 6/30 متر و عرض 16 متر و ارتفاع گنبدها 5 متر است و دارای21 گنبد می باشد. در یكی از گنبدها نیز پس از قید دو بیت شعر،اضافه شده : " حاجی میرزا بابا دزماری سنه 1158 " .
مسجد جامع تبریز ( جامع كبیر )
مسجد جامع تبریز یكی از بناهای تاریخی و باستانی تبریزاست . تاریخ دقیق بنای این مسجد به درستی معلوم نیست اما وجود مسجد جامع كبیر در محل فعلی در زمان اتابكان آذربایجان كه سعدالدین وراوینی به آن اشاره كرده است به دلایل زیر می تواند مستند باشد:
1 – از نخستین سال های فرمانروایی روادیان ، این مسجد درون قلعه تبریز وجود داشت و جزء قسمت معمور شهر به شمار می رفت .
2 – در زمان حكومت روادیان ، سلاجقه و اتابكان ، این ناحیه از قسمت های مقدس شهر بود و بسیاری از سلاطین ، امرا و وزرا در كنار معابد و مساجدی كه شاید خود ساخته بودند ، به خاك سپرده شده اند.
3 – همان مسجدی كه در قرن ششم و هفتم به نام مسجد جامع كبیر خوانده می شد وقبر " شمس الدین عثمان طغرایی " در جانب غربی آن قرار داشت ، در قرن دهم هجریآباد بود و " حافظ حسین كربلایی " به رای العین آن را دیده و از آن به نام مسجد جامع كبیر یاد كرده است. در زمان حكومت تركمانان و صفویه نیز همان مسجد آباد بود.
" حاج طالب خان " پسر " حاج اسحق خان تبریزی " بانی مدرسه طالبیه در سال 1087 ه . ق در وقف نامه ی مدرسه طالبیه ، از این مسجدبا عبارت" مسجد جامع كبیر " نام برده است .
در اثر زلزله های نیمه اول و دوم قرن دوازدهم هجری ، چند طاق این مسجد شكست و فرو ریخت . این بخش ها بعداً به وسیله ی " احد خان " و پسر او " حسین قلی خان دنبلی " مرمت و تجدید بناشد.
در بالای در شمالی مسجد جامع ، سنگ نبشته ای به ابعاد یك متر در یك متر مشتمل بر فرمانی از شاه سلطان حسین صفوی وجود دارد كه به خط " محمد مؤمن تبریزی " در 15 سطر به خط ثلث بسیار زیبا در تاریخ شوال 1106 هجری روی سنگ رخّام نصب شده است.
درون مسجد نیز سنگ نبشته ی دیگری به ابعاد 172 در 112 سانتیمتر از سنگ رخام به دیوار یكی از طاق های غربی مسجد نصب شده و از رؤیای شاه طهماسب اول صفوی برای الغای رسومات تمغا حكایت دارد. این لوح به خط " علاءالدین محمد تبریزی " از خوش نویسان درباره شاه طهماسب اول است كه د ر12 سطر در تاریخ 972 هجری به خط ثلث نگاشته شده و از آثار گرانقدر هنری آن استاد نامدار محسوب می شود.
مسجد جامع تسوج
تسوج شهركی در 33 كیلومتری شبستر است . مسجد جامع تسوج را منسوب به دوره ایلخانان می دانند. شبستان این مسجد دارای 20ستون سنگی و 4 ستون آجری است و همه ستون ها دارای پایه ها و سرستون های مقرنس هستند و 35 گنبد آجری بر روی آنها جای گرفته است.
بر ایوان مدخل این مسجد،فرمانی از سلطان محمد خدابنده صفوی به خط ثلث برجسته بر روی سنگ مرمر یك پارچه، نقر(كنده كاری )شده است . این فرمان مبنی بر حذف مالیات كوزه فروشان به تاریخ 989 ه . ق است . آخرین تعمیر كامل مسجد در سال 1252 ه. ق و به امر محمد شاه قاجار صورت پذیرفت .
مسجد جامع سراب
مسجد جامع سراب مسجدی تاریخی است كه در كنار بازار شهر قرار گرفته است . در سر در ورودی شرقی مسجد كتیبه ای از سنگ مرمر به خط نسخ متعلق به دوره تركمانان آق قویونلو به چشم می خورد كه دارای تاریخ 875 ه . ق همزمان با حكومت اوزون حسن قره قویونلو است و نام بانی مسجد " حاجی رفیع الدین بن الحاجی رشیدالدین " بر روی آن نقر شده است . این در به وسیله 10 پله به صحن و سپس شبستان مربوط می شود.
ابعاد شبستان 21* 5/47 متر و سقف آن مركب از 60 گنبداست كه بر روی طاق جناغی و پایه های آجری از گچ به ابعاد متفاوت استقرار یافته است . در ضلع جنوبی این شبستان،سه محراب به چشم می خورد كه یكی از محراب ها ازكاشی های برجسته بسیار زیبایی با نقوش برجسته اسلیمی خطایی و لعاب فیروزه ای از دوره مغول تزیین شده است.
مسجد دارای منبر چوبی با 7 پله بلند به طول 6/3 متر و ارتفاع 10/2 متر است و در بالای سطح شرق ، نام واقف آن با خط ثلث زیبا از چوب سفید منبت كاری شده است.
مسجد جامع شیخ بابا
بنای اولیه مسجد تاریخی شیخ بابا درمراغه مربوط به قرون هشتم و نهم هجری است كه بر پایه هایآن ، مسجد كنونی بازسازی شد. آنچه امروز از مسجد جامع شیخ بابا باقی مانده یك ستون سنگی و دو ستون چوبی مقرنس كاری شده است . این ستون سنگی استوانه ای شكل ، و مركب از 20 قطعه سنگ مدور است كه روی هم گذاشته شده و در مجموع ارتفاع آن به 5 متر و محیط آن به 186 سانتیمتر می رسد. 60 سانتیمتر از پایین ستون صاف و بدون نوشته است. بخش بالایی این ستون كتیبه ای به خط ثلث در اندازه 160 سانتیمتر وجود دارد . تاریخی كه در ستون قید شده 864 ه . ق است و متن كتیبه شامل اسمای متبركه حضرت رسول اكرم ( ص ) و حضرت علی (ع) و نیز نام مشایخ و مرادهای شیخ بابا و نام بانی بنا و حجار آن است. اخیراَ این ستون سنگی برای حفاظت بیشتر به موزه مراغه منتقل شده است.
مسجد جامع مرند
مسجد جامع مرند در مركز شهر مرند واقع شده است . طبق كتیبه ی محراب مسجد ، این بنا در سال 731 ه . ق در زمان سلطنت ابوسعید بهادرخان از محل خیرات مردم مرند و جزیه ای كه در آن زمان از غیر مسلم می گرفتند به تولیت " حسین بن محمود ابن تاج خواجه " ساخته شد.
امروزه كف مسجد به اندازه سه پله از سطح كوچه مجاور پایین تر است و دالانی به طول 12 متر با سه طاق گنبدی ، ورودی را به شبستانهامربوط می سازد. در سمت چپ این دالان،شبستان جنوبی با گنبدی كم خیز واقع شده كه بر فراز آنكتیبه ای از سنگ به چشم می خورد . چنین به نظر می رسد كه در سال 740 ه . ق در حالی كه بیش از9 سال از عمر این مسجد نمی گذشت توسط " تاج خواجه " مرمت شد و توسعه یافت . محوطه اصلی مسجد با سقفی مشتمل بر شش گنبد ، فضای اصلی مجموعه را تشكیل می دهد. محراب به عرض 75/2 و ارتفاع 6 متر در جنوب مسجد واقع شده و مزین به آیات قرآنی به خط كوفی و گچ بری های زیبا و بدیع است . كتیبه تاریخی محراب در قوس بالای آن دیده می شود. در فاصله دو ستون تزیینی و گچ بری كنار محراب ، نام سازنده محراب به خط رقاع نوشته شده است: " عمل عبدالفقیر نظام بند گیر تبریزی " در داخل هلال و در پایین دو كتیبه مزبور ، كتیبه ی گچ بری دیگری به خط رقاع وجود دارد.
عبدالرحیم كیا می نویسد : " در سرلوحه ای كه در مسجد جامع مرند موجود بوده است چنین نوشته شده بود :"قد باش بعد تعمیر هذالمسجد الواقع فیه مقبرة امّ نوح علیه السلام ، 1268 ه . ق "
راجع به وجه تسمیه مرند روایتی است كه می گوید : بنای این شهر به امر دختر ترسایی به نام ماریا گذاشته شد و كلیسای بزرگ شهر نیز كه فعلاَ پابرجاست ، با تغییراتی به صورت مسجد جامع شهر در آمد . آثار كلیسایی این مسجد مشهود است و صلیب های بزرگ و كوچك شكسته دور تا دور قسمت فوقانی آن را به طرز زیبایی پوشانده است.
این كه نوشته شده مسجد جامع مرند قبلاَ كلیسا بود ، چندان بعید به نظر نمی رسد؛ زیرا ترسایان و نسطوریان كه در قرن پنجم میلادی از ترس امپراطوران روم شرقی و كشیشان متعصب مسیحی به مغرب آذربایجان گریخته بودند در این منطقه جمع شده و برای خود كلیسایی ساخته بودند.
مسجد جمال آباد
روستایجمال آباد در 6 كیلومتری مهربان و 21 كیلومتری تبریز قرار دارد . مسجد تاریخی این روستا دارای 6 ستون عظیم سنگی به بلندی 5/5 متر با سرستون های سنگی نقشدار و پایه های سنگی بزرگ می باشد.
برطاق سردر سنگی ورودی مسجد،آیاتی از قرآن مجید با تزیینات دیگر نقر شده است. ا زشیوه ساخت منبر چوبی مشبك چهار پله ی این مسجد كه مشابه كارهای چوبی دوره ی تیموری و صفوی است تصور می شود تاریخ بنای مسجد حدود قرن دهم ه . ق باشد.
مسجد حاج صفرعلی
در بازار " یمنی دوز " تبریز،مسجد معروف به مسجد حاج صفرعلی،در ضلع شمالی حیاط مدرسه حاج صفر علی واقع شده است . این مسجد دارای گنبدی بلند با مناره منقش به كاشی های آبی رنگ است كه كلاهك و قسمتی از بالای مناره فرو ریخته است. بنای اولیه مسجد متعلق به دوره ی صفوی است ، ولی بانی مسجد فعلی ، " حاج صفرعلی خویی " بازرگان معروف و معاصر نایب السلطنه عباساست .مسجد حاج صفرعلی یكی از مساجد آباد و دایر تبریز است كه قبلاَ دو امام داشت كه یكیآقای " حاج میرزا عبدالحت مهاجر ایروانی " از علمای درجه اول و موجه شهر تبریز و دیگری استاد بزرگوار آقای " حاج میرزا جواد سلطان القرائی " بودند.
بنیان مسجد حاج صفرعلی به اندازه ای محكم واساسی نهاده شده كه در سال 1288 ه . ق با وجود این كه هنگام جریان سیل معروف ، نصف بیشتر فضای مسجد پر از آب شد ، شكستی در بنای آن به وجود نیامد.
مسجدحجة الاسلام
مسجدحجة الاسلام در جنوب صحن مدرسه ی طالبیه و غرب مسجد جامع تبریز واقع شده است . این مسجد پنجاه و هفت متر طول و بیست و پنج متر عرض دارد . در این مسجد پنجاه و چهار گنبد آجری بر روی هال ستون سنگی كبود به صورت قائم قرار گرفته و همه ستون ها به شكل منشور و دارای قاعده ی ده ضلعی و سرستون مقرنس یكنواخت هستند. تنها یك ستون بزرگ كه جلوی محراب واقع است ، دارای نوارهای تزیینی مارپیچی و سرستون مقرنس پركار است. بانی این مسجد "حجة الاسلام ملا محمد ممقانی " ، شاگرد " شیخ احمد احسائی " است . او پس از اتمامتحصیلات در نجف اشرف و بازگشت به تبریز ، در سال 1235 ه . ق بنای مسجد را آغاز كرد و در سال 1240 كار عمارت آن را به پایان رساند. این مسجد اخیراً پس از مرمت به مسجد جامع تبریز متصل و منضم شده است.
مسجد حسن پادشاه
این مسجد در محوطه ی بازار شتربان و میدان صاحب الامر تبریز واقع شده است .
" حاج خلیفه كاتب چلبی "مولف كتاب " جهان نما " دربارهاین مسجد می نویسد : ... جامع السلطان حسن كه از بناهای اوزون حسن پادشاه آق قویونلو استوبه طرز جوامع سلاطین باسنگ تراش و سرب ساخته شده،بنای متین و باشكوهی است. در كنار صفه ی محراب،یك قطعه مرمر بلغمی بزرگ به طول و عرض چند ذرع به دیوار نصب شده و جامع را رونق بخشیده است. سنگ مرمری با چنین ابعاد از نوادر به شمار می رود . " اولیا چلبی " كه در سال 1050 ه . ق از مسجد حسن پادشاه دیدن كرده در توصیف این مسجد می نویسد: " ..این مسجد را سلطان حسن آق قویونلو بنا كرده است ... بنای این مسجد یكی از شاهكارهای هنر معماری است . گنبدهای آن همه كاشی كاری شده و از چهار سو دارای منافذی هستند كه با سنگ های مرمرین مزین و مشعشع گردیده اند. "
او در تشریح تزیینات مسجد می افزاید : " روی هر چهار دیوار این مسجد بزرگ را با اسلیمی ها ، ترنج ها ، گل ها وبوته های گوناگون و كتیبه های متعدد حجاری و گچ بری شده زینت بخشیده اند .. بالای درها و پنجره ها نیز سنگ نبشته هایی با خط ثلث جلی وجود دارد كه بی شباهت به خط زیبای یاقوت مستعصمی نیست . در طرفین محراب این مسجد دو پارچه ستون سنگیِزرد رنگ قرار دارد كه گویا اینها كهربا ست و نظیرشان در هیچ جای دنیا پیدا نمی شود." در وضعیت كنونی مسجد حسن پادشاه ، ازآنهمه سنگِ تراش و رخام و كاشی جز تعدادی اندك باقی نمانده است ، زیرا اوایل قرن حاضر در محل حسن پادشاه ، مسجدی با ستون های چوبی و سقف مسطح برپا شد كه هنوز مورد استفاده اهالی است.
مسجد خزینه (قزللی )
سر ِ بازار،درانتهای خیابان فردوسی تبریز مسجدقزللی كه به مسجد " حاج میرزا یوسف آقا " نیز معروف است قرار دارد. كف این مسجد ازسطح خیابان فردوسی و ورودی بازار یك متر بلندتر است و در رودی و پنجره های آن همه مشرف به خیاباناست.
مسجد قزللّی دوازده ستون سنگی و بیست گنبد آجری یكنواخت دارد . طول مسجد حدود بیست و چهار متر و عرضآن بیست متر است و خواجه نشین های تقریباَ عریضی دارد .بنای مسجد چنان كه از نامش نیز معلوم است مرحوم حاج میرزا یوسف طباطبایی بود و عمارتآن نیز در ربعآخر قرن سیزدهم ه . ق صورت گرفت . هنگام ساخت این مسجد چند كوزه سكه زرین و سیمین به دستآمد.
مسجد زرگران
مسجد زرگران شهر بناب از مساجد دوره صفوی و از نظر معماری،تزیینات ستون و سرستون های چوبی تقریباَ مشابه مسجد اسماعیل بناب است . این مسجد دارای هشت ستون چوبی منقوش است و نمای خارجی آجر كاری زیبایی دارد.
مسجد سنگی ترك
مسجد جامع ترك یكی از زیباترین مساجد سنگیآذربایجان است كه در روستای ترك درسه كیلومتری شمال میانه و در كنار جاده قدیم میانه به سراب واقع شده است . تاریخ بنای اولیهآن معلوم نیست ولی با توجه به شیوه معماری شبستان قدیمی می توانآن را به دوره ایلخانان نسبت داد.
بر در و دیوار مسجد تاریخ 1016 ه . ق مقارن با حكومت شاه عباس صفوی دیده می شود. همچنین طبق كتیبه موجود در محل ، در این مسجد به سال 1282 ه . ق پس از تخریب بر اثر زلزله ، در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار و توسط " حاج عباس تركی " باز سازی شده است. مسجد سنگی دارای صحنی با دو در ورودی ، شبستان و مناره ای است كه گل دسته و قسمت فوقانیآن منهدم شده است. كتیبه ای در پیشانی دیوار در داخل هفت ترنج نوشته شده و یك كتیبه سنگی در كنار در ورودی به چشم می خورد.
شبستان مسجد مستطیلی به ابعاد 90/17 × 5/21 متر است. یك گنبد بزرگ بر فراز جلوخان محراب و 12 گنبد كوچكتر بر روی ستون های سنگی حجاری شده و جرزهای شبستان استقرار یافته اند . شبستان مسجد دارای یك محراب اصلی با مقرنس كاری ساده و دو محراب كوچكتر سنگی نقش دار است كه در طرفین محراب اصلی قرار دارند.
مسجد شهدا ( مسجد شازدا )
این مسجد در میدان شهدای تبریز واقع شده و قبل از پیروزی انقلاب اسلامی به نام مسجد شازدا یا شاهزاده معروف بود . نوشته اند که به دستور علما و مجتهدین تبریز و ناصر الدین میرزا ولیعهد ، " سیدعلی محمد شیرازی " ملقب به " باب " را در مقابل این مسجد به دارآویختند.
مسجد شهدا ، دارای جلوخانی بزرگ ، كفش كنیوسیع و فضایی باز و فراخ است. ستون های سنگی منظم و سرستون های مقرنس و خواجه نشین ها و صفه های منظم در معماری این مسجد به چشم می خورد.
این مسجد در زمان حیات نایب السلطنه عباس میرزا ساخته شداز این رو به مسجد ولیعهد یا مسجد شازدا معروف گردید. با پیشآمدن جنگ ها و مسافرت های متعدد عباس میرزا و عدم مراقبت و مواظبت ازآن ، در پاره ای از قسمت های مسجد شكست راه یافت. این امر موجب مرمت مسجد به وسیله ی " مهدی قلی میرزا " برادر محمد شاه و تجدید بنایآن شد.
مسجد علیشاه ( ارك )
بنای شكوهمند ارك تبریز بازمانده مسجدی است كه در فاصله سال های 716 تا 724 ه . ق به همت تاج الدین علیشاه جیلان تبریزی ، وزیر اولجایتو و بهادر خان از ایلخانان مغول ، ساخته شد. قسمت جنوبی این مسجد دارای طاق بزرگی بود و مورخان نوشته اند : " به علت فرونشستن بنیان و تعجیل در اتمامآن ، طاق مذكور شكسته و فرو ریخته است". بنایی كه اكنون به صورت سه دیوار بلند به شكل ایوان دیده می شود ، قسمت مسقف مسجد بود كه عرض و ارتفاعآن هریك حدود 30 متر است . در حفریات اخیر دریافتند كه 7 متر از دیوارها در زیر خاك مانده است . عرض دیوارها حدود 10 متر است و در داخل مركب از دو دیوار عریض و مستحكم است كه در چند مرحله به وسیله ی طاق های متعدد متصل شده اند. این بنای عظیم در بیشتر سفرنامه ها و تواریخ وصف شده است.
ابن بطوطه می نویسد : در بیرون این مسجد از دست راست مدرسه و از دست چپ زاویه ای وجود دارد و صحنآن با سنگ های مرمر فرش گردیده و دیوارها با كاشی پوشانده شده و جویآبی از وسطآن می گذرد و انواع درختان و موها و یاسمین درآن به عملآورده اند . "
حمدالله مستوفی معاصر علیشاه می نویسد : " مسجد جامع بزرگی است كه صحنآن 250 گز در 200 گز است و در او صفه ای بزرگ از ایوان كسری به مداین بزرگتر ".
بدرالدین محمود العینی می نویسد : " در وسط صحن مسجد ، حوض مربعی بود كه هر ضلعآن 150 زراع طول داشت و سكویی در وسطآن بود كه رد هر سویآن از دهان مجسمه ی شیر ،آب فرو می ریخت. بالای سكو نیز فواره ی هشت گوشی بود كه دو دهانه یآب پران داشت. طاق نوك تیز محراب به وسیله ی دو ستون مسی اندلسی نگاه داشته می شد و قاب محراب با طلا و نقره تزیین و نقاشی شده بود. چراغ های مزین به زر و سیم با زنجیرهای مسی از سقفآویزان بودند و داخل طاق را روشن می كردند. و پنجره های مشبك نیز هركدام 20 شیشه ی دایره ای مزین به طلا و نقره داشت".
تاجر ونیزی كه حدود سال 886 ه . ق سومین سال سلطنت سلطان یعقوبآق قویونلواز تبریز دیدن كرده می نویسد : " جامع علیشاه بلندترین بناهای تبریز و دارای صحن بزرگی است . در میان صحن حوضی دارد كه چهار گوش است ، درازا و پهنایآن هركدام به اندازه صدقدم و ژرفایش شش پاست و پلكانی از كنار استخر به ایوانآن منتهی می شود . طاق شبستان مسجد به قدری بلند استكه اگر كمان كشی تیری در كمان مناسبی قرار دهد و رها كند ،هرگز به طاق شبستان نمی رسد . دور مسجد را با سنگ های نفیسی طاق بندی كرده اند و طاق بر روی ستون هایی از مرمر قرار دارد و مرمر به اندازه ای ظریف و شفاف است كه به بلور نفیس می ماند . این مسجد سه در دارد كه هركدام طاقی به عرض 40 و بلندی 20 پا دارد . ستون های دو سوی درها از سنگ مرمر نیست بلكه از سنگ های الوان ساخته شده است. بقیه ی طاق با گچ، مقرنس كاری و تزیین شده است".
در دوران قاجاریه صحن ، محل زاویه و مدرسه ی علیشاه مبدل به انبار غلات و مخزن مهمات قشون گردید و حصاری دورآن كشیده شده و به نام ارك مشهور شد . ارك تبریز بارها هدف گلوله ی مهاجمان قرار گرفت وآسیب زیادی به دیوارهایآن واردآمد. در زمان انقلاب مشروطیت هم بناهای اطرافآن ، مخزن مهمات دولتی بود . این مخزن به دست مشروطه خواهان افتاد و باعث تقویتآنان گردید. ارك تبریز همیشه به صورت سنگری محكم و مسلط بر شهر تبریز محسوب می شده است.
در اوایل حكومت پهلوی ، صحن ارك به صورت گردشگاه عمومی درآمد و باغ ملی نام گرفت . در حال حاضر در محوطه ارك مصلای جدید امام و مجموعه فرهنگی بزرگی در دست احداث است.
مسجد كبود ( فیروزهیاسلام )
جهانشاه قراقویونلو در سال 839 ه . ق برابر 1430 میلادی حكومت را به دست گرفت و به تدریج بر سراسر ایران تسلط یافت و چون تبریز پایتخت وی محسوب می شد ، درآبادانی و عظمت این شهركوشید.
از مهمترینآثار زمان وی مجموعه ی پر شكوه مسجد كبود ، خانقاه ، صحن و كتابخانه ی بزرگی بود كه به فرمان وی در كنار یكدیگر ساخته شدند.متاسفانه از همه ی این بناها تنها ویرانه های مسجدی به نام مسجد كبود باقی ماند. پس از بازسازی در سال های اخیر این مسجد تا حدودی شكل اولیه ی خود را بازیافته است.
هرچند بنای مسجد كبود را به صالحه خاتون دختر جهانشاه و نیز به جهان بیگم ، همسر او نسبت داده اند ولی كتیبه ی سردر ورودی مسجد ، بینان گذارآن را ابوالمظفر جهانشاه می شناساند و به این جهت به این بناها ( مظفریه ) نیز می گفته اند. بنای این مسجد به سركاری " عزالدین قاپوچی " حاجب و معتمد دربار جهانشاه در سال 870 ه . ق به اتمام رسید. بیشتر سطوح این مسجد زیبا و ظریف با كاشی های معرق عالی پوشیده و به مناسبت رنگ فیروزه ای و كبودآن ، فیروزه ی اسلام نیز خوانده شده است .
خطوط متنوعنستعلیق ، نسخ ، كوفی ساده و تزئینی ، ثلث و طرح های دل انگیز اسلیمی به كار رفته در این مسجد از " نعمت الله بن محمد بواب " خطاط و كاشی كار مشهورآن دوره است. سر در اصلی این مسجد ، نمونه ای بسیار ممتاز از هنر تزیینی كاشی كاری است . بر این سردر معرق ، كتیبه ای به خط رقاع در متن لاجوردی و زمینه ی سفید نصب شده كه از نظر زیبایی و كمال از عالی ترین مظاهر معرق كاری دوره ی اسلامی به شمار می رود . از متن كتیبه تاریخ ربیع الاول سال 870 هجری خوانده می شود.
سر در مسجد و دو مناره یآن دارای رواق گنبد داری بود كه به شبستان اصلی مسجد در زیر گنبد بزرگ متصل می شد. در طرفین رواق ، شبستان های متعددی وجود داشت كه هریك دارای طاق گنبدی بود و دیوارهای مسجد با روكشی از سنگ مرمر شفاف و كاشی معرق نفیس تزیین شده بود.
با قتل میرزا جهانشاه در سال 872 هجری در جنگ با اوزون حسن ، سردسته ی تركمانانآق قویونلو ( بایندری ) در صحرای موش دیاربكر ، كار تعمیر و توسعه ی بنا متوقف ماند.
همچنینزلزله ی سال 1193 ه . ق تبریز را به شدت در هم كوبید و مسجد كبود هم با همه ی استحكامش از این واقعه سالم نماند . طبق اسناد و مدارك و تصاویر مستند موجود ، از این بنای عظیم و نفیس ، جز سر در و چند جرز و پایه های شبستان ، سنگ های مرمر و قطعاتی ا ز كاشی های بدیع ، چیزی باقی نماند و اغلب سنگ نوشته های نفیس مرمری و كاشی های زیبایآن در سال های پس از زلزله ی 1193 ، توسط مردم برای تزیین ساختمان های جدید به كار رفت .
خوشبختانه در سال های اخیر این مسجد به نحو مطلوبی توسط متخصصان در حال بازسازی است و طرح بازیابی نقش و نگارهای داخلی مسجد در دست اجرا قرار دارد.
مسجد كبود بناب
از مساجد تاریخی بناب ، مسجد كبود متعلق به دوره صفویه است كه بر یازده ستون چوبی با سرستون های مقرنس كاری استوار شده است. این مسجد در یكی از كوچه های قدیمی بناب به نام"سیف العلما " و مجاور حمام تاریخی " قاضی " واقع شده است.
مسجد مجتهد
در سمت غربی بازار مسجد جامع ، روبه روی بازار نجاران ، یكی از بزرگترین و جالب ترین مساجد تبریز واقع شده است. این مسجد شصت ستون سنگی دارد كه در هفت ردیف قرار گرفته اند . سقف مسجد با هشتاد گنبد ضربیآجری پوشیده شده است. پنجره های این مسجد به شمال و غرب باز می شوند . نادر میرزا بنای مسجد را به" حاج میرزاباقرمجتهد " نسبت داده است.
مسجد ملا معزالدین
این مسجد در خیابان خواجه نصیر شهر مراغه واقع شدهو بنایآن مربوط به دوره صفویه است . به موجب كتیبه مرمری موجود در دیوار جنوبی ، مسجد در دوره شاه طهماسب اول در تاریخ 976 ه . ق بازسازی شد و سپس در دوره قاجار مجدداَ مرمت گردید.
مسجد بزرگ این بنا 36 ستون چوبی در چهار ردیف دارد كه از دیوار شمالی وارد محوطه مقبره شیخ معزالدین می شود. سنگ قبرهای موجود در محوطه حیاط و مقبره داخل مسجد دارای كتیبه های تاریخی نفیسی هستند. از این میان می توان به سنگ قبر مرمرین شیخ معزالدین اشاره نمود كه در حیاط شمالی جای دارد.
در صفه ی جلوی مسجد سنگ قبرهای دیگر مرمری قرار دارد كه تاریخ های 871 و 772 ه . ق را نشان می دهند. این سنگ نبشته ها معلوم می دارد كه از قرن هشتم تا روی كارآمدن شاه اسماعیل صفوی ، خاندان معزالدین در مراغه صدارت و نفوذ داشته اند.
مسجد مقبره
مسجد مقبره در اول بازار كفاشان تبریز واقع شده است. این مسجد به شكل مربعی است كه طول هر ضلعآن نزدیك 25 متر است و 9 ستون سنگی خوش تراش گنبدهای بلند ضربیآن را نگه داشته اند. در زلزله ی 1193 ه . ق سقف این مسجد فرو ریخت . در این واقعه " حاج میرزا مهدی قاضی طباطبایی " از جمله افرادی بود كه در زیر خاك مانده بودند. پس از این كه اواز زیر آوارجان سالم به در برد،بقیه ی زندگی خود را وقف خدمت به مردم و كارهای عام المنفعه نمود. او مسجد مقبره را توسعه داد و به صورت كنونی درآورد . همچنین قسمتی از راسته بازار را احداث كرد. او حمام قاضی ، مسجد میرزا مهدی ، مدرسه ، حمام ، سرا و یخچال میرزا مهدی و ده ها بنای دیگر را ایجاد و یا تجدید عمارت نمود.
پس از وفات میرزا مهدی قاضی طباطبایی در سال 1241،جسد او را در همان مسجد دفن كردند وآنجا را مقبره نامیدند. دركنار قبر مرحوم حاج میرزا مهدی قاضی طباطبایی چند نفر دیگر از جملهآیت الله شهید " سید محمد علی قاضی طباطبایی " كه در سال 1362 شمسی به شهادت رسید ، مدفون هستند.
مسجد ملا رستم
این مسجد در میدان ملا رستم در خیابان اوحدی شهر مراغه واقع شده است . سر در بلند ورودی مسجد دارای قوس جناغی و مقرنس كاری های گچی است. در حاشیه سر در مسجد از گچ بری های شبكه ای و تزیینات هندسی استفاده شده و كتیبه ای از سنگ مرمر در كنار این سردر ورودی به چشم می خورد.
شبستان مسجد ملا رستم دارای 35 ستون چوبی درپنج ردیف است كه سقف چوبی مسجد را نگه داشته اند . ستون ها و سرستون های چوبی مسجد از تزیینات زیبایی برخوردار است.
مسجد ملا رستم كتیبه تاریخی ندارد. دركتاب"دافع الغرور"بنای مسجد ملا رستم به حاجی علیخان مقدم مراغه ای ( حاجب الدوله ) نسبت داده شده است.ولی می توان بنایآن را متعلق به دوره صفویه دانست كه در دوره قاجاریه نیز بازسازی شده است .
مسجد مهرآ
بادمسجد تاریخی مهرآباد در كنار میدان بزرگ مهرآباد شهر بناب واقع است . در كنار مسجد ، گرمابه تاریخی مهرآباد قرار دارد. ابعاد شبستان مسجد 19 در 30 متر و دارای 20 ستون چوبی با پایه های سنگی و سرستون های زیبا به ارتفاع 5/4 متر است . بنا به نظر دكتر ورجاوند طراحی سرستون های چهل ستون اصفهان برگرفته از این سرستوناست. رنگ آمیزی و طراحی های سرستون ها در نوع خود بسیار جالب و منحصر به فرد است. بر دیوار قسمت شمالی كتیبه ای به خط ثلث وجود دارد كه معلوم می دارد هزینه این مسجد توسط " بی بی خانم " دختر " منصور بیك " پرداختشدهو بنایآن در سال 951 ه . ق ، زمان سلطنت شاه طهماسباحداث گردیده است.
مسجد مولانا ( سید المحققین )
در انتهای بازارچه " دباغ خانه " تبریز كه به وسیله ی بازارچه ی كوچكی به بازار صادقیه راه دارد، مسجد تاریخی بسیار جالبی بنا شده است. این مسجد در سال 1322 ه . ق از طرف " حاج میرزا محمد رفیع طباطبایی " ملقب به " نظام العلما" بزرگ خاندان دیبا ساخته شد .
طول این مسجد نزدیك بیست و پنج متر و عرضآن در حدود پانزده متر است و دارای هشت ستون سنگی قطور است كه پانزده گنبد یكنواختآجری را نگه داشته اند . ستون ها همه سرستون های سنگی دارند و در دو ردیف قرار گرفته اند . نخستین امام این مسجد،مرحوم " حاج سید المحققین " فرزند نظام العلما بود .
مسجد میدان
این مسجد در كنار میدان معروف"گزاوشت"در شهر بناب ساخته شده و از بناهای تاریخی و دیدنی بناب محسوب می شود. از خصوصیات این مسجد ستون ها و سرستون های چوبی با تزیینات بسیار جالب و پوشش زیبای سقف كاذب چوبیآن است.
نقوش گل و بوته و ترنج های سطح صندوق ها و تخته كوبی سرستون ها چنان زیباست كه توجه هر بیننده ای را به خود جلب می نماید .
ابعاد این شبستان مسجد 5/14 در 5/20 متر و دارای 18 ستون چوبی به ارتفاع 5/5 متر می باشد . در این مسجد كتیبه ای كه تاریخ بنایآن را معلوم كند وجود ندارد، اما بر اساس ویژگی های معماری می توان زمان ساخت را دوره ی صفویه دانست.
مسجد میرزا صادق آقا
در بازار مسجد جامع تبریز در سمت شمال دالان مدرسه طالبیه و قسمت ورودی مسجد جامع ، مسجد " میرزا صادقآقا دینوری " واقع شده است. این مسجد 23 ستون سنگی قطور و خوش تراش و سرستون های سنگی مقرنس دارد كه 34 گنبدآجری نیم دایره ی كوتاه و منظم پوشش سقف ان را تشكیل می دهد. تاریخ بنای مسجد معلوم نیست اما نوع ستون ها و شیوه ی بنا حكایت از قدمتآن دارد .
مسجد میرزا مهدی قاری ( مسجد شهیدی )
این مسجد در قسمت جنوبی بازار قدیم نجاران تبریز واقع شده و بیست و چهار ستون سنگی و سیوپنج گنبد ضربی دارد . مسجد از شمال به جنوب امتداد می یابد و دارای ستون هایی در چهار ردیف است. سقف مسجد تقریباَ بلند و فضایآن روشن و دلگشاست.
این مسجد را مسجد شهیدی نیز می نامند . این امر ازآنجا ناشی شده كه از سال 1326 هجری شمسی مرحومآیت الله حاج میرزا فتاح شهیدی كه از مجتهدین اعلم و صاحب رساله و مورد احترام مردم تبریز بود ، چند سالی نماز ظهر و عصر را درآنجا می خواند.
منبع: کتاب میراث فرهنگی استان آذربایجان شرقی