آشنايي با درياها و درياچههاي ايران(قسمت اول)
 |
دريا در معني كلي، به آب بسیار که محوطه وسیعی را فرا گیرد و به اقیانوس راه دارد اطلاق ميشود
دریا، پهنه بزرگی از آب شور است که با اقیانوس یا به عبارتی به آبهای آزاد راه داشته باشد. واژۀ دریا همچنین به برخی از دریاچههای بزرگ نیز اطلاق شده است مانند دریای خزر و دریای مرده (بحرالمیت).
در گویش فارسی دری افغانستان و تاجیکستان و دیگر نقاط آسیای میانه واژه دریا به معنای رود بکار میرود. عمق دریاها مختلف و تغییر پذیر است و در بعضی نقاط بین 12،000 تا 15،000 متر میباشد.
ته دریاها مانند سطح زمین ناصاف و غیرمسطح است و در زیر آب درههایی موجود است شبیه به درههایی در کوههای بسیار مرتفع است و جزیرههای کوچک و کم وسعت نیز قلههای کوههای مرتفع زیر دریا هستند.
عنوان دریا معمولاً برای دریاچههای شور هم که فاقد مجرای خروجی طبیعیاند نیز استفاده میشود، مانند دریای خزر که دریاچهای بزرگ است و دریاچه گالیله که یک دریاچه کوچک با آب شیرین و مجرای خروجی طبیعی است.
دریای خزر، بزرگترین دریاچه جهان و خلیج فارس و دریای عمان مهمترین دریاهای ایران، هستند.
ارتباط دریایی ایران با سایر کشورها از این دریاها انجام میگیرد. طول سواحل خلیج فارس و دریای عمان که از طریق تنگه هرمز به یکدیگر متصل میشوند 2530 کیلومتر است.
تعداد دریاچههای ایران به دلیل وضعیت خاص تکتونیک آن تقریباً زیاد است. برخی از آنها دائمی و بعضی از آنها در بیشتر روزهای سال خشک و بیآب هستند.
از دریاچههای مهم دائمی میتوان به خزر، ارومیه، بختگان، جازموریان، پریشان، مهارلو، زیریوار و هامون اشاره کرد.
 |
درياچه زريوار در 8 كيلومتري باختر مريوان قرار دارد و از درياچههاي آب شيرين كوهستاني است كه در ارتفاع 818 متر از سطح دريا قرار دارد و حدود 200 متر پايينتر از شهر مريوان است.
آب تالاب شیرین است و از تعدادی چشمهٔ کفجوش و بارش تأمین میشود. در بیشتر زمستانها سطح دریاچه کاملاً یخ میبندد.
طول دریاچه زریوار حدود ۵ کیلومتر و عرض آن حدود ۱٫۶ کیلومتر است. وسعت تالاب به دلیل تغییرات حجم آبی در فصول مختلف متغیر و حداکثر عمق آن ۵/۵ متر است.
اين درياچه با وسعت حدود 5/8 كيلومترمربع، در يك فرونشست محلي به نسبت باريك در پهنه سنندج تشكيل شده كه دو سوي خاوري و باختري آن، به گسل طولي شمال باختري-جنوب خاوري محدود است.
وسعت حوضه آبريز اين درياچه، حدود 500 كيلومترمربع و بيشينه ژرفاي آن حدود 50 متر است.
رود چمزريوار همراه با آبراهههاي ديگر و به ويژه چشمههاي درياچهاي تأمين كنندة اصلي آب اين درياچه هستند. رود مريوان از اين درياچه سرچشمه ميگيرد.
تالاب زريوار یکی از منحصر به فردترین دریاچههای آب شیرین در جهان بشمار میرود و کلیه شرایط جامع یک تالاب بینالمللی را داراست.
آبزیان:
- سیاه ماهی خالدار
- سیاه ماهی معمولی
- عروس ماهی
- ماهی گامبوزیا
- ماهی آمور سفید
- کپور آیینهای
- کپور معمولی
- کپور سرگنده
- فیتوفاک
پرندگان:
بیش از ۳۱ گونه پرنده بومی و مهاجر در اطراف اين درياچه زندگی میکنند که از این تعداد تقریباً ۱۴ گونه بومی و مابقی انواع پرندگان مهاجرند:
- اردک سرحنایی و سرسبز
- گرتها
- بوتیمار بزرگ و کوچک
- انواع چنگر
- پرستوهای دریایی
- کشیم
- بزرگ و کشیم کوچک کاکائیها
- حواصیل خاکستری
- خوتکا
- گیلار
- پرندگان شکاری همچون سنقر تالابی و دلیچه
پستانداران:
- سگ آبی
- روباه
- خوک وحشی
- خرگوش
- گراز
- نوعی گربه وحشی
 |
اين درياچهها در ارتفاع بيش از 2900 متر از سطح دريا قرار دارند و راه ارتباطي آنها، جاده ماشين روي دماوند - درياچه تار است.
اين دو درياچه در فاصله حدود 500 متري از يكديگر قرار دارند. بيشترين درازاي درياچه تار 3/1 كيلومتر و ميانگين پهناي آن 400 متر و درازي درياچه هوير حدود 900 متر و ميانگين پهناي آن 150 متر است.
دو درياچه روي هم نزديك به 7/0 كيلومترمربع وسعت دارند. سرشاخه آبهايي كه به اين درياچهها ميريزند، چشمهساران كوههاي قرهداغ، سياهچال و شاهنشين در شمال و آبراهههاي فصلي از جنوب است كه قسمتي ازآب آنها وارد درياچهها ميشود و قسمتي ديگر، آب رودهاي تار و هوير را تأمين ميكنند.
تيپ شيميايي آب درياچه تار، بر اساس مطالعات از نوع كلسيم، منيزيم، كربنات است.
دریاچههای تار و هویر روی محور چین دار میان دو رشته کوه قره داغ (کوه دوبرار) در شمال و کوه زرین در جنوب واقع شدهاند. سطح آب آنها در فصل های گوناگون سال متغییر است.
این منطقه دارای آب و هوایی کوهستانی است و برای تفریحات آبی از جمله شنا و قایقرانی و ماهیگیری مناسب است.
موقعیت جغرافیایی منطقهای که دریاچه تار در آن واقع است به گونه ای است که گرداگرد آن را با فواصل متفاوت کوههایی در بر گرفته که از سطح دریاچه بین 50 تا 500 متر ارتفاع داردند.
وجود این ارتفاعات در کنار یکدیگر بدون آنکه درهای آن را شکافته باشد موجب پیدایش گودالی شده است که دریاچه تار در آن تشکیل شده است. دریاچه تار در جهت شمالغرب به جنوب شرق امتداد یافته و طول آن حدود 250 متر و عرض آن حدود 150 متر میباشد.
در اطراف دریاچه هیچ گونه پوشش جنگلی و درخت وجود ندارد و بادهای غربی سرد همیشه در تار میوزند.
در ایامی نه چندان دور آویشنهای فراوانی در منطقه وجود داشته که به خاطر فرسایش شدید دیگر اثری از آنها باقی نمانده است.
 |
این دریاچه در شمال شرق شهرستان قم واقع شدهاست و رشته کوههای البرز در شمال آن قرار دارد.
وسعت و شکل دریاچه متناسب با ورود آب و میزان بارندگی آن در فصول مختلف سال متفاوت است.
درياچه حوضسلطان يا درياچه شاهي، فروافتادگي نامتقارني با 330 كيلومترمربع وسعت، در 35 كيلومتري شمال قم و در شمال باختري درياچه نمك است.
درمواقع بارندگی و ذوب برفهای ارتفاعات اطراف، چون بر میزان آب ورودی افزوده میشود، وسعت آن زیاد و در غیر از این ایام، وسعت آن کم میشود. بدین ترتیب سطح آب دریاچه پیوسته در نوسان است.
اين درياچه شامل دو چاله جدا از هم يكي به نام حوضسلطان و ديگري به نام حوضمره است كه با آبراهه باريكي به هم وصل ميشوند. در فصول پر آب ابتدا چاله مره پر میشود و سپس آب اضافی وارد حوض سلطان میشود.
حوضه باختري (حوضسلطان) داراي بلندي 806 متر از سطح دريا است كه به طور معمول از روانآبهاي سطحي تغذيه ميشود.
حوضه خاوري (حوضمره)، افزون بر روانآبها، از رودهايي مانند رودشور و قرهچاي نيز بهره ميگيرد.
رودهای متعددی به این دریاچه وارد میشوند که عموماً از اراضی شوره زار ونمکی اطراف عبور میکنند. از جمله رود شور و قره چای.
حوض سلطان در سال ۱۸۸۳ میلادی و بر اثر ساخت جاده شوسه تهران قم تشکیل شد. در ۳۵ کیلومتری مسیر قم- تهران جاده خاکی وجود دارد که به دریاچه میرسد.
درون دریاچه نیز جاده خاکریزی هست که برای جلوگیری از فرو رفتن خودروها در باتلاق و بهره برداری از نمک دریاچه مورد استفاده قرار میگیرد.
 |
دریاچه نِئور در حدود 40 کیلومتری شرق شهر اردبیل در قرار دارد
اين دریاچه در 48 کیلومتری جنوب خاوری اردبیل بطرف شهر خلخال در ارتفاع 2500 متری از سطح دریا و در یکی از درههای کوهسـتانی باغیرو قرار دارد.
وسعت دریاچه بیش از 220 هکتار و مشتمل بر دو دریاچه کوچک و بزرگ است که در فصل پر آب، به هم میپیوندند و دریاچهای واحد را به وجود میآورند.
بیشترین عمق دریاچه 5/5 متر و میانگین ژرفای آن سه متر است.
وسعت حوضه آبریز دریاچه نئور 45 کیلومتر مربع بوده و از مراتع ییلاقی عشایر فندوقلو میباشد.
نئور از دریاچههای آب شـیرین بوده و آب آن از چشمههای متعدد کف دریاچه و اطراف آن و همچنین از نزولات آسمانی تامین میشود.
دریاچه نئور اردبیل بهعنوان یك منطقه حفاظت شده زیست محیطی تحت نظارت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارد.
ماهیهای دریاچه نئور هر سال پیش از زمستان صید و جمعآوری میشوند. زیرا در اثر یخ زدن دریاچه این ماهیها نمیتوانند در زمستان زنده بمانند و پس از زمستان دوباره ماهیهای کوچک پرورشی در نئور رها میشوند.
دریاچه نئور، زیستگاه برخی از گونههای پرندگان مهاجر عبوری است که برای مدتی کوتاه از دریاچه استفاده میکنند. آنقوت از عمدهترین پرندگان این دریاچه و حاشیه آن است که در این منطقه زادآوری میکند. اين دریاچه محل مناسبي براي پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان است.
 |
دریاچه هامون سومین دریاچه بزرگ ایران پس از دریاچه خزر و دریاچه ارومیه است
نام دریاچه هامون در اوستا کانس اویا، در پهلوی کیانسی و در شاهنامه فردوسی زره آمدهاست.
درياچه هامون با حدود 1800 كيلومترمربع وسعت، بزرگترين حوضه درياچهاي خاور ايران است كه از سه حوضچه اصلي يوزك، صابري و هيرمند تشكيل شده است.
اين حوضچهها در فصول كم باران و در زمان بادهاي 120 روزه از هم جدا و در زمانهاي پرباران، درياچه واحدي را تشكيل ميدهند.
رودها و آبراهههاي زيادي به اين درياچه و باتلاقهاي اطراف ريخته ميشود كه از ميان آنها، رود هيرمند بيشترين آبدهي را دارد. هيرمند در ايران و بخشي از صابري در افغانستان است.
از نگاه ريختشناسي، درياچهها از سه بخش تشكيل شده است:
- درياچههاي دائمي، كه بيشترين سطح را با ژرفاي بيشينه حدود 11 متر دارد
- درياچههاي فصلي، كه بصورت نوار به نسبت باريكي پيرامون درياچههاي دائمي قرار دارند
- كفههاي گلي و باتلاقها، كه بيشتر در حاشيه خاوري و جنوب خاوري درياچهها توسعه دارند
در دشت سیستان یک سری فرورفتگیها و چالههای طبیعی وجود دارد که در ماههای مختلف به دریاچه و باتلاق و نیزار تبدیل میشود و به سه قسمت سابوری، پوزک وهامون تقسیم میشود.
وسعت کل هامونها در زمان پرآبی ۵۶۶۰ کیلومتر مربع است که از این مقدار ۳۸۲۰ کیلومتر مربع متعلق به ایران است.
از ديدگاه زمينشناسي، درياچه يا مجموعه درياهاي هامون بخشي از بلوك ساختاري هيلمند (هلمند) افغانستان دانسته شده كه در خاور گسل شمالي - جنوبي هريرود قرار دارد.
اما دادههاي منطقهاي نشان ميدهد كه دشت زابل بخشي از فرونشست داريرود افغانستان است كه نقاط پست آن مانند درياچههاي هامون، پايانه و محل انباشت بخشي از روانآبهاي هندوكُش و آبراهههاي سرچشمه گرفته از خاك ايران است.
 |
دریاچه زیبای اوان در نیمه شمالی الموت در دامنه کوه خشچال در فاصله 75 کیلومتری و در میان چهار روستای اوان، وربن، زواردشت و زرآباد شهر قزوین قرار دارد
این دریاچه که بیش از 70 هزار متر مربع مساحت دارد، در ارتفاع 1800 متری از سطح دریا واقع شده است. طول آن در طویلترین قسمت 325 متر و عرض آن 275 متر میباشد.
بخشي از آب اين درياچه از آب چشمههای زیرزمینی موجود در بستر دریاچه و بخش ناچیزی نيز هنگام بارندگی تامین میشود اما به صورت سطحی و کم.
غلیان دایمی آن باعث صافی و زلالی آب دریاچه شده است. عمیقترین بخش اين درياچه به عمق حدود 6متر میرسد که در جنوب شرقی آن واقع شده است.
از سرریز آب دریاچه نیز رود کوچکی تشکیل میشود که آب آن مورد استفاده کشاورزان روستاهای کوشک و آیین است.
در تابستان این دریاچه محل ماهیگیری، آب تنی و قایق سواری و در پاییز، مأمن پرندگان مهاجر مانند قو، غاز، مرغابی و در زمستان با توجه به برودت هوا و یخ زدن سطح آن قابل اسکی سواری است.
در اين درياچه انواع ماهيهاي قزلآلاي خالدار، كپور و اردك ماهي وجود دارد.
غير از گونههاي درختي دست كاشت نظير بيد، چنار تبريزي، سيب، آلبالو، گيلاس، سنجد، فندق و گردو و گياهان علفي مانند گون، كنگر، شيرين بيان و گونههاي مختلف ديگر از خانوادههاي گراشينه و لگرينبدره هم در حوزه آبخيز راوان وجود دارند.
حيات وحش اين حوزه آبخيز شامل كل و بز، پلنگ، خرس قهوهای، روباه، شغال، گرگ، گراز است كه به علت شكار بيرويه و تخريب زيستگاه آنان كاهش چشمگيري يافته است.
دریاچه اوان با حضور نماینده سازمان ملل و برافراشتن پرچم سازمان ملل و پرچم ایران رسماً بهعنوان قطب گردشگری جهان اعلام شده است.
اين درياچه همچون نگيني زمردين ميدرخشد و با چشمانداز مسحوركنندهاش گردشگران داخلي و خارجي بسياري را در چهار فصل به خود جذب ميكند.
 |
دریاچه شورمست در 6 کیلومتری شهرپل سفید قرار دارد
اين دریاچه، تنها دریاچه طبیعی شهرستان سواد کوه با وسعت ۱۵ هزار متر مربع و عمق ۵ متر است.
دریاچهٔ طبیعی شهرستان سوادكوه، در ۶ كیلومتری غرب شهر پل سفید و در ارتفاعات مشرف به این شهر در مجاورت روستای شورمست واقع شدهاست.
منظره این دریاچه با جنگل اطراف آن كه از درختان كهنسال و بلند قامت توسكا پوشیده شده، آن را به یكی از زیباترین اماكن موجود در شهرستان سوادكوه تبدیل ساختهاست.
دریاچه شورمست به دلیل قرار گرفتن در شاهراه تهران - شمال و وجود دو محور جاده آسفالته و راه آهن از موقعیت بسیار مناسبي برخوردار است.
روستا و دریاچه شورمست در ناحیه جنوبی استان مازندران و در جنوب غربی شهرستان سوادکوه، شهر پل سفید قرار دارد.
در اطراف اين دریاچه، تاسیسات عظیم استخراج زغال سنگ، پل ورسک، امامزاده عبدالحق زيرآب، برج تاریخی لاجیم، قلعه کنگ لو، امامزاده شابالوفلورد، امامزاده سامولا ارفعده، کوههای صخرهای خروا و نروا و بسیاری از مکانها و چشم اندازهای زیبای طبیعی قرار دارند.
این وبلاگ برای در اختیار گذاشتن اطلاعات و مطالب مفید در رشته های مختلف برای بازدید کنندگان ارجمند می باشد .