غالباً متوجه‌اند که والدین چه انتظاری از آنان دارند اما برای برآورده ساختن این انتظار برای آنان مشکل است چون نمی‌توانند آرام بنشینند، دقت کنند یا به جزئیات توجه کنند. البته بیشتر بچه ها در سنین خردسالی خصوصاً اگر مضطرب یا هیجان زده باشند چنین رفتارهایی می کنند. اما‌درکودکان بیش فعال این علائم مدت زمان طولانی وجود دارند و در شرایط و محیطهای مختلف روی می دهند.

این اختلال به عملکرد خانوادگی، اجتماعی و تحصیلی کودک آسیب می‌رساند. با درمان مناسب کودکان می‌توانند بیاموزند که چگونه با این مشکل کنار بیایند و علائم خود را کنترل کنند.

اختلالات توجه یا attention deficit disorder که ان را به طور مخفف با ADD می شناسند یکی از مشکلات رفتاری کودکان است که متاسفانه در سال های اخیر بر تعداد آن به طور چشم گیری افزوده شده است .

اساس تشخیص اختلال توجه ( ADD ) وجود مجموعه ای از رفتارها است که با بی توجهی ، حواس پرتی و پر حرکتی خود را نشان می دهد . شدت این رفتارها در کودکان مبتلا به حدی است که توانایی آن ها را در کارکرد اجتماعی و تحصیلی به مخاطره می‌اندازد. بی قراری و ناآرامی ( پر حرکتی ) شایع است و برای تشخیص این سندرم ضروری نیست . ناتوانی یادگیری هم معمولاً با این اختلال همراه است . برخی از این کودکان ممکن است رفتار پرخاشگرانه یا تعارض جویانه هم نشان دهند .
ADD معمولاً برای معلمان آشکار است . این بی توجهی . به صورت عدم اتمام کار پس از شروع آن ، نفهمیدن دستورات، و ارتکاب اشباهات که علتشان بیش تری بی تجهی است تا عدم درک موضوع ارائه شده ، متجلی می شود . این کودکان معمولاً بدون تفکر عمل می کنند و به سرعت از فعالیتی به فعالیت دیگر روی می آورند و غالباً رفتار درست را در زمان نادرست نشان می دهند . مثلاً در کلاس بدون داشتن پاسخ درست با صدای بلند پاسخ می دهند . آن ها بیش تر اوقات با همسالان خود دچار مشکل می شوند . حواس پرتی به صورت واکنش به محرک های بینایی یا صوتی محیطی که دیگران می‌توانند آن را نادیده بگیرند تظاهر می کند.
هر چند پر تحرکی قابل توجه ترین علامت ADD است ولی همیشه دیده نمی شود . اغلب کودکان دچار ADD همراه با پر حرکتی که به نام ADHD نامیده می شوند . پاهایشان را تکان می دهند بدنشان را می جنبانند ، به طور مرتب با انگشتانشان ضرب می گیرند یا صداهای عجیب در می آورند . در موارد آشکارتر ، کودکان ممکن است به طور تقریبی در حرکت دائمی باشد و به سرعت، اغلب بدون توجه به ایمنی خود یا سایرین در پیرامون اتاق در رفت و آمد باشد .
پسرها چهار برابر بیشتر از دخترها به اختلال توجهی همراه به پر تحرکی مبتلا می شوند و دختران به طور معمول با ADD بدون پر حرکتی مراجعه می کنند . افزایش سن ممکن است باعث بهبود علایم کودک دچار ADD شود .

علائم بیش فعالی کدامند؟

 اختلال بیش فعالی و فقدان توجه سه نوع دارد که هر کدام الگوی رفتاری خود را دارند.

 1- علائم بیش فعالی در نوع بی توجه:

* ناتوانی در توجه به جزئیات و بی دقتی در تکالیف مدرسه یا سایر فعالیتها

* مشکل در ادامه دادن توجه و حفظ دقت در طی فعالیتها.

* مشکل آشکار در گوش دادن.

* مشکل در پیروی از دستورات.

* بی نظمی.

* اجتناب از کارهایی که به تلاش ذهنی و تفکر نیاز دارد.

* گم کردن اسباب بازیها کتابها و وسایل.

* واکنش بیش از حد به محرکها.

* فراموشی در فعالیتهای روزانه.

2- علائم بیش فعالی در نوع بیش فعال- برانگیخته:

* بی قراری و نا‌آرامی.

* مشکل در حفظ حالت نشسته.

* دویدن بیش از حد و یا بالا و پایین پریدن.

* ناتوانی از بازی کردن در سکوت.

*  به نظر می رسد که همیشه در حرکت و آماده‌ی رفتن هستند.

* زیاد صحبت می‌کنند.

* قبل از اینکه سوال تمام شود پاسخ می‌دهند.

* منتظر ایستادن و در صف ایستادن برایشان سخت است.

* حرف دیگران را قطع می‌کنند و فضولانه وارد بحث دیگران می‌شوند.

3- نوع سوم بیش فعالی که شایعتر نیز هست شامل ترکیبی از علائم بیش فعالی نوع اول و دوم است.

اگرچه بزرگ کردن کودک بیش فعال کار ساده‌ای نیست اما باید به خاطر داشت که این بچه ها بد نیستند و غرض ندارند. کودکان مبتلا به بیش فعالی بدون درمان دارویی و یا رفتار درمانی نمی‌توانند رفتار خود را کنترل کنند.

در طبقه بندی سازمان WHO بر اساس شیوع ، افت عملکرد ، درمان پذیری و پیش آگاهی های دراز مدت :
1- اضطرابی
2- افسردگی
3 - بیش فعالی – کمبود توجه
4- اختلالات خوردن
5- اختلالات یادگیری
6- سندرم تورت یاتیکها
7- خودکشی نوجوانان
دختران : 2تا 20درصد دانش آموزان مدارس ابتدائی
پسرها : 3به 1 و 5بر 1 ، پسرهای اول شایعتر.
تشریح وضعیت فعلی و ادعاهای والدین در مورد رسیدگی بیشتر مدرسه و خانواده ها به کودکان .

ملاکهای شخصی :
6 علائم به مدت 6 ماه غیر انطباقی و ناهماهنگ
1- غالبا از توجه کافی به جزئیات در می ماند .
2- از حفظ توجه بر روی تکالیف یا بازیها .
3- غالبا به نظر می رسد وقتی مستقیما با او صحبت می شود گوش نمی دهد .
4- دستور العملها را کامل اجرا نمی کند .
5- غالبا در سازماندهی تکالیف و فعالیتها ناتوان است .
6 – غالبا اشیاء لازم برای فعالیتها و تکالیف را گم می کند .
7- محرکهای بیرونهی غالبا حوس را پرت می کند .
8- در فعالیهای روزمره فراموشکار است .

علائم : رفتار کودکان ADHD با خلق الساعه بودن ، بی توجهی و بیش فعالی حرکتی نامناسب با سن کودک مشخص است . این کودکان شدیدا آشقپفته و آرام نشستن بر ایشان دشوار است مرتبا از فعالیته دیگر در می آیند به نظر می رسد که هیچ چیز توجه آنها را برای مدتی طولانی جلب نمی کند . غالبا بدون اندیشیدن در مورد پیامدهای عمل خود رفتار می کنند و وقتی درگیر فعالیتهای جمعی هستند رفتارشان مخل و مخرب است . غالبا روی صندلی خود بند نمی شوند . در اوقات نامناسب اجازه بیرون رفتن می خواهند .هر چند هوش آنها متوسط یا بالای متوسط است در مدرسه عقب می مانند و اغلب ناتوانیهای یادگیری ویژه نشان می دهند .

کودکان ADHD غالبا به دلیل پیشرفت تحصیلی اندک و مشکلات اجتماعی احترام به نفس پائینتری نشان می دهند . به علاوه به دلیل ناتوانی در مراعات اصول و سطح بالای فعالیت حرکتی روابط آنها با اطرافیان پرتنش است . شیوع این اختلال در کودکان قبل از نوجوانی 7درصد گزارش شده است . تعداد پسرها بسیار بالاتر از دخترانی است که تشخیص ADHD می گیرند.

بیش فعالی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

بسیاری از موارد بیش فعالی توسط پزشک عمومی درمان می‌شود. آزمون یا آزمایشی که بیش فعالی را تشخیص دهد وجود ندارد. تشخیص، به یک ارزیابی کامل نیاز دارد. اگر تشخیص قطعی نشده باشد تشخیص‌های دیگر مانند سندرم تورت، ناتوانی در یادگیری یا افسردگی مطرح می شود. ممکن است کودک به متخصص اعصاب، روانپزشک و یا روانشناس ارجاع داده‌شود. در نهایت علائم و اطلاعات جمع آوری شده وتشخیص داده می‌شود و درمان آغاز می‌گردد.

برای تشخیص بیش فعالی باید:

1- کودک رفتار‌ها و علائم گفته شده را قبل از سن 7 سالگی نشان دهد.

2- این رفتارها در مقایسه با کودکان همسن و سال آنان شدیدتر باشد.

3- علائم حداقل باید 6 ماه ادامه داشته باشند.

4- این علائم بر روی حداقل دو زمینه زندگی کودک مانند مدرسه، خانه،، پرستار کودک، دوستان و... تاثیر منفی داشته باشد.

علائم نباید در اثر فشار روانی و استرس ایجاد شده باشد. کودکانی که طلاق، جدایی، بیماری، تغییر مدرسه یا تغییر ناگهانی در زندگی را تجربه می کنند ممکن است بی توجه یا فراموشکار شوند. برای تشخیص اختلال باید این عوامل در نظر گرفته شود. همچنین زمان شروع علائم درست بعد از این وقایع در تشخیص درست کمک کننده است.

 سابقه‌ی پزشکی کودک و خانواده بسیار مهم است زیرا تحقیقات نشان داده است بیش فعالی زمینه‌ی ژنتیکی داشته و اغلب سابقه‌ی خانوادگی ابتلا دیده می شود. معاینه‌ی فیزیکی باید انجام شود و شنوایی، بینایی و سایر تواناییها بررسی شوند. برخی از بیماریها‌ی دیگر مانند استرس، افسردگی و اضطراب می‌توانند مانند بیش فعالی تظاهر کنند. ممکن است از والدین سوالاتی در مورد این بیماریها و نیز در مورد سیر رشد و تکامل کودک، رفتار کودک در خانه، در مدرسه و در بین دوستان، پرسیده شود.

از سایر افرادی که کودک شما را مرتب می‌بینند نیز باید در این موارد سوال شود. معلمان معمولا اولین کسانی هستند که متوجه علائم بیش فعالی می شوند. ارزیابی سیر آموزش کودک نیز باید انجام شود. اما این نکته نیز اهمیت دارد که این افراد باید صادق و مورد اعتماد باشند و از نقاط قوت و ضعف کودک شما تا حد امکان آگاهی داشته باشند.

آینده این کودکان:

در برخی موارد مشکلات همراه با این اختلال در سراسر زندگی شخص ادامه می یابد. گرچه این کودکان در دوره بزرگسالی همه علایم مربوط به بیماری را ندارند و از پرتحرکی آنها کاسته شده است ولی مشکلات توجه و تمرکز و رفتارهای تکانشی آنها ادامه می یابد. در عده ای از این کودکان نیز با رسیدن به سن ١٢ سالگی علایم آنها بهبود می یابد و عملکرد طبیعی در حوزه های مختلف رفتاری، اجتماعی و تحصیلی پیدا می کنند. در کسانی که بیماری ادامه می یابد نیاز به ادامه درمان نیز وجود دارد. به نظر می رسد عمده مشکلات این کودکان با ورود به مدرسه آغاز می شود، مکانی که در آنجا انتظار نظم، انظباط، پیشرفت تحصیلی، ارتباط مناسب با همسالان، پیروی از دستورات معلم و انجام تکالیف مدرسه می رود. از آنجا که مطالعه، خواندن و نوشتن، گوش فرادادن به صحبت های معلم نیازمند تمرکز، توجه، قرار و آرامش کافی دارد و این کودکان در این زمینه ها مشکل دارند، در نتیجه درس خواندن برای آنها تبدیل به معضلی می گردد که به راحتی قابل حل نیست، ساعات انجام تکالیف درسی در منزل ساعات طولانی کشمکش بین والد و کودک است. کودکی که ساعت های زیادی را به بازی و فعالیت می پردازد، از نیم ساعت نشستن روی تکالیف درسی بیزار است. در کلاس درس زمانی که سایر دانش آموزان مشغول یادگیری مطالب جدید هستند و به صحبت های معلم گوش می دهند، آنها مشغول حرف زدن با بغل دستی، بازی کردن و یا ور رفتن با کتاب، مداد و سایر وسایل هستند.

افت درسی و عدم پیشرفت تحصیلی، آینده شغلی این کودکان را تحت تأثیر قرار می دهد، از طرفی دیگر بزرگسالان شاغل با این اختلال، در شغل خود با مسایل و مشکلات بیشتری دست به گریبان هستند. اتاق کار آنها نامنظم و شلوغ است، برای شروع کار و به اتمام رساندن آن مشکل دارند، همیشه ممکن است کارهای زیادی را شروع کنند، اما نیمه تمام رها کنند، در نتیجه طرح های ناتمام در بین کارهای آنها زیاد دیده می شود، فراموشکار هستند و به قرارهای کاری خود دیر می رسند و از دید دیگران اینها افرادی بدقول هستند. امکان ابتلای به اضطراب، افسردگی، اختلال سلوک، اختلال ایذایی مقابله ای، سوء مصرف مواد، پرخاشگری و سایر اختلالات رفتاری در کودکان مبتلا به اختلال بیش فعالی ـ کم توجهی در صورت عدم مداخله مناسب زیاد است.

رعایت نکردن نوبت، عدم رعایت قوانین بازی، عدم پیروی از دستورات، بر هم زدن نظم و رفتارهای تکانشی در این کودکان باعث می شود که ارتباط آنها با همسالان، والدین و بزرگ ترها تحت الشعاع قرار گیرد. آنها از جمع دوستان خود طرد می شوند و پیامهای منفی که مرتب از پیرامون خود دریافت می کنند، اعتماد به نفس این کودکان را لطمه می زند و آنها را مستعد افسردگی و اضطراب می کند.

علت ایجاد بیش فعالی چیست؟

علت ایجاد بیش فعالی این نیست که شما والدین خوبی نبوده‌اید. همچنین رابطه‌ی قطعی با مصرف زیاد مواد قندی ندارد. واکسنها نیز موجب ایجاد آن نمی‌شوند. علل ایجاد آن منشاء زیست شناختی دارد که هنوز به درستی شناخته نشده‌است. محققان بیان می‌کنند که احتمالا ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی عامل به وجود آمدن این اختلال است.

علل اختلال بیش فعالی باکمبود توجه :


هیچ علت قطعی شناخته نشده است . با این وجود مطالعه جدید ( 1990 ) گرین هیل نشان داد که مبتلایان نسبت به افارد بهنجار 12 درصد کمتر گلوکز مصرف می کنند .چیزی که منبع انرژی برای مغز است ناحیه ای از مغز که بیشتر محرومیت از گلوکز بود نواحی وابسته به توجه و فعالیت حرکتی بود ( همان مسئله اساسی کودکان ADHD ) در حال حاضر قرائن یک استعداد ژنتیکی همراه با استرس محیطی ممکن است به ADHD منجر شود .

عوامل مستعد کننده برای ابتلا کدامند؟

مطالعاتی بر روی کودکان مبتلا انجام گرفته‌اند نشان می‌دهند که در بسیاری از موارد این اختلال در خویشاوندان نزدیک آنان نیز وجود داشته‌است. محققان بیان می‌کنند که نواحی خاصی از مغز در این کودکان در حدود 10-5 درصد کوچکتر و کم فعالیت‌‌‌تر از حد نرمال است. اگرچه آنان مطمئن نیستند که این مسئله علت ایجاد اختلال باشد. همچنین نشان داده شده که تغییرات شیمیایی در مغز این کودکان وجود دارد.

 مطالعات اخیر نشان دهنده‌ی این است که مصرف سیگار در دوران بارداری با ایجاد بیش فعالی در کودک مرتبط است. سایر عوامل خطر برای ایجاد این اختلال شامل تولد پیش از موعد، نوزاد با وزن بسیار کم، و آسیبهای مغزی حین تولد هستند. ممکن است تماشای بیش از حد تلویزیون در سنین کم موجب کم توجهی کودک شود. به گفته‌ی پزشکان کودکان زیر دو سال نباید تلویزیون نگاه کنند و یا به بازیهای ویدئویی و کامپیوتری بپردازند.

در کودکان دو ساله و بالاتر نیز باید زمان این فعالیتها به 2-1 ساعت و به برنامه‌های مناسب سن آنان محدود باشد.

علایم و مشخصات بالینی:

سه ویژگی عمده این اختلال عبارتند از:

  • فعالیت و تحرک زیاد
  • اختلال در توجه و تمرکز
  • رفتارهای تکانشی

فعالیت و تحرک زیاد:

این کودکان اکثر اوقات در حال حرکت و جنب و جوش هستند و به نظر می رسد هیچگاه خسته نمی شوند. لحظه ای آرام و قرار ندارند. اگر قرار باشد لحظه ای بنشینند، مرتب وول می خورند، حتی در خواب نیز ممکن است بی قراری و وول خوردن آنها را ببینیم. بیش فعالی در سنین قبل از مدرسه بارزتر و مشخص تر است. آنها مرتب در حال دویدن، راه رفتن، بالا و پایین رفتن روی مبلمان و صندلی ها و ... هستند. در مهد کودک آنها نمی توانند روی صندلی آرام نشسته و تکالیف خود را انجام دهند، بلکه وسط کلاس این سو و آن سو می دوند.

رفتار تکانشی:

به نظر می رسد اکثر کودکان بیش فعال، بدون آنکه به پیامد و نتیجه اعمالشان فکر کنند، دست به انجام کاری می زنند. گرچه آنها ممکن است بارها نتیجه منفی اعمال خود را ببینند ولی باز درس عبرت نمی گیرند و این موضوع از سوی والدین و اطرافیان به گونه ای تعبیر می شود که آنها لجباز و نافرمان هستند و رفتارهای آنها تعمدی و برای اذیت و آزار اطرافیان است. در حالی که مشکل اصلی آنها عمل کردن قبل از فکر کردن و سنجیدن آخر و عاقیت کار است.

کودکان بیش فعال در رعایت نوبت و انتظار کشیدن برای رسیدن به چیزی مشکل دارند، وسط صحبت دیگران می پرند و نمی توانند صبر کنند تا صحبت طرف مقابل به اتمام برسد. گاه به طور ناگهانی می دوند، می پرند و شی را پرتاب می کنند، دست والدین را رها کرده و وسط خیابان می دوند. در سنین بالاتر ممکن است نسنجیده حرفی زده و عملی را انجام دهند که از سوی اطرافیان ناپخته و بچه گانه و متناسب با سن و موقعیت رفتار نکردن تعبیر شود.

مشکل توجه و تمرکز:

این کودکان نمی توانند روی یک محرک طبیعی که از اهمیت خاصی برخوردار است تمرکز کنند و حواسشان مرتب به محرک های بی اهمیت محیطی پرت می شود.

در نتیجه در کلاس درس نمی توانند حواس خود را به گفته های معلم بدهند. به نظر می رسد اصلا گوش نمی دهند و زمانی که باید به محتوای صحبت های معلم توجه کنند، مشغول انجام کار دیگری هستند یا با چیزی بازی می کنند. در دروسی مثل دیکته که نیاز به توجه و تمرکز بیشتری دارد، معمولاً مشکلات بیشتری را نشان می دهند. نمرات آنها متغیر است، در تمام کردن و به انتها رساندن تکالیف مشکل دارند و اکثراً انجام تکالیف آنها ساعت ها به طول می انجامد و انرژی زیادی از والدین صرف این موضوع می شود. ممکن است وسایل خود را گم کرده و یا در مدرسه جای بگذارند. اگر چند دستور همزمان به آنها داده شود، در به خاطر سپردن آنها ناتوانند.

این کودکان وقتی به سنین نوجوانی می رسند، به علت فراموشکاری به عنوان افراد بی حواس و سهل انگار از آنها نام برده می شود. در هنگام مطالعه و انجام فعالیت ها به فکر و رویا فرو می روند و نمی توانند کار خود را به پایان برسانند. افراد بی نظمی هستند که نامنظمی در اتاق، کمد لباس ها، میز تحریر، و ... آنها نمایان است.

موارد فوق سه مشکل اصلی است که در کودکان بیش فعال و کم توجه دیده می شود. گرچه ممکن است کودکی همه علایم فوق را نداشته باشد ولی مشکلات گوناگونی که کودک با آنها دست به گریبان است، تأثیر منفی بسزایی در ارتباط کودک با معلم، هم کلاسی ها، والدین و اطرافیان بر جای می گذارد. کودک مرتب از پیرامون خود پیام های منفی دریافت می کند، پیام هایی که شخصیت و اعتماد به نفس او را در هم می کوبد. همچنین بیماری باعث افت عملکرد تحصیلی کودک می شود و آینده تحصیلی و شغلی او را تحت تأثیر قرار می دهد.

برخی مشکلات مربوط به بیش فعالی کدامند؟

یکی از مشکلات موجود در تشخیص بیش فعالی این است که اغلب با سایر اختلالها همراه است. دو سوم از کودکان مبتلا به بیش فعالی به صورت همزمان به اختلالهای دیگری نیز دچار هستند. برخی از این اختلالات به شرح زیرند:

* اختلال ضدیت و اختلال هدایتی:

در حدود 35% از کودکان بیش فعال دچار اختلال ضدیت هستند که با علائم لجبازی، فوران خشم، کج خلقی، تمایل به دعوا و مبارزه و زیر پا گذاشتن قوانین بروز می کنند. اختلال هدایتی نیز علائم مشابهی دارد اما تظاهرات پرخاشگری در آن شدیدتر است. کودکانی که اختلال هدایتی دارند بیشتر دچار مشکل با قانون می شوند. همراهی این دو اختلال با بیش فعالی نوع برانگیخته و نوع ترکیبی بیشتر دیده می شود.

* اختلال خلق:

بیش فعالی در برخی موارد همراه با اختلالات خلقی مانند افسردگی است. در حدود 18% از کودکان بیش فعال خصوصاً نوع بی توجه، افسردگی را تجربه می کنند. ممکن است احساس بی کفایتی، انزوا و بیهودگی کنند و عقب ماندگی تحصیلی و مشکلات اجتماعی پیدا کنند. این کودکات اعتماد به نفس پایینی دارند.

* اختلال اضطرابی:

اختلال اضطرابی در 25% کودکان بیش‌فعال وجود‌دارد. علائم شامل نگرانی شدید، ترس، اضطراب و وحشت هستند که حتی می‌تواند علائم جسمی مانند تپش قلب، تعریق، درد شکمی و اسهال ایجاد‌کند. از اختلالاتی که با بیش‌فعالی همراهی دارد اختلال وسواسی اجباری و سندرم تورت هستند. همچنین تیکهای صوتی و حرکتی که مکرراً تکرار می‌شوند ممکن است وجود داشته‌باشند. کودکی که چنین علائمی دارد باید توسط متخصص ارزیابی‌شود.

* ناتوانی در آموختن:

در حدود نیمی از کودکان مبتلا به بیش فعالی در آموختن ناتوان هستند. شایعترین نوع آن ناتوانی در خواندن و نوشتن است. با اینکه بیش فعالی ناتوانی در آموختن نیست اما به دلیل تداخلی که در توجه و تمرکز کودک ایجاد می‌کند مانع عملکرد مناسب کودک در مدرسه می‌شود.

اگر کودک به طور همزمان مبتلا به بیش‌فعالی و اختلالات دیگر باشد پزشک طرح درمانی مناسبی را اجرا خواهد‌کرد. اگر علائم ترکیبی باشند برخی درمانها مناسبتر هستند.

بیش فعالی چگونه درمان می‌شود؟

بیش فعالی درمان قطعی ندارد ولی می‌توان آن را به خوبی اداره کرد. پزشک کودک شما طرح درمانی دراز مدت و ویژه‌ای را ارائه می‌دهد. هدف این است که به کودک کمک کنید تا بتواند رفتار خود را کنترل کند. خانواده نیز باید محیطی فراهم کنند که کودک بتواند چنین کاری را انجام دهد.

 در بیشتر موارد بهترین درمان، ترکیبی از درمان دارویی و رفتار درمانی است. هر روش درمانی مناسبی به پیگیری و ارزیابی دقیق نیاز دارد. در طی این پیگیریها پزشک درمان را تنظیم و تعدیل می‌کند. این نکته بسیار مهم است که والدین فعالانه در درمان کودک مشارکت نمایند. آموزش والدین بخش مهمی از درمان بیش فعالی است.

در بررسی اختلالات مربوط به کودکان توجه به3 نکته مهم لازم و ضروری است :
1- تاثیر بزرگسالان درک رفتار کودک بدون واقف شدن به نقش افراد مهم زندگی کودک غیرممکن است . پدر و مادر ، سایر بستگان و کادر مدرسه افارد کلیدی مهم هستند . تمرکز زیاد وبیش از حد روی یک مشکل که میتواند گذرا باشد می تواند نسئله ساز و تشدید کننده موضوع شود . 

2- ملاحظات مربوط به رشد ، رشد طبیعی به تعامل سه زمینه از عملکرد فرد شناختی – هوشی بین فردی و هیجانی و فیزیکی حرکتی . یک عامل مشکل آفرین در این فرایند این است که کودکان با سرعتهای متفاوت رشد میکنند و غالبا تفکیک بین رشد آهسته و رفتار گسلنده و نابهنجار مشکل است .

3- نابهنجار چیست ؟ در کودکان تفاوتهای رفتار بهنجار و نابهنجار به وضوحی که در مورد بزرگسالتن تعیین می شود ، قابل تعیین نیست . تمامی کودکان گاهی رفتار غیر انطباقی مثل شب ادراری یا حملات قشقرق نشان می دهند . چنین رفتاری ممکن است نتیجه استرس خاصی بوده و پاسخی بهنجار نسبت به استرس در مرحله خاصی از رشد باشد . نظر اساسی در این زمینه آن ایت که رفتاری باید « مسئله » تلقی شود که به طور تکراری روی دهد و در کارکردها خود فرد یا دیگران به طور جدی اختلال ایجاد کند .
اختلال بیش فعالی با کمبود توجه : رفتار کودک ADHD چون برای پدر ، مادر و معلمان ناراحتی برانگیز است و بدیلیل تاثیر مخل در کلاس درس تشخیص را بیجا به شمار می آید .

داروها:

 داروهای مختلفی برای درمان بیش فعالی به کار می‌روند. شامل:

معمولترین داروها ، داروهای محرک سلسله اعصاب مرکزی هستند که توانائی کودک برای تمرکز و حفظ توجه را بالا می برند . مطالعات بیانگر آن است که این داروها بدون تخریب توانائیهای شناختی کودک را بهبود می بخشند و کارکرد تحصیلی او را افزایش می دهند . توجه به عوارض جانبی به ویژه درآموزش والدین و معلمان لازم است مورد توجه قرارگیرد .

*  داروهای محرک:

 بهترین داروهایی که به کار می‌روند داروهای محرک هستند. این داروها بیش از 50 سال است که در درمان بیش‌فعالی استفاده می‌شوند. برخی داروها چند نوبت در روز استفاده می‌شوند. عوارض جانبی احتمالی شامل افزایش اشتها، شکم درد، تحریک پذیری و بی‌خوابی هستند. در مورد عوارض دراز مدت هنوز شواهدی وجود ندارد.

* داروهای غیر محرک:

 این داروها در سال2003 برای درمان بیش فعالی به کار برده شدند. به نظر می‌رسد این داروها نسبت به داروهای محرک عوارض کمتری دارند و تاثیر آنها تا 24 ساعت به طول می‌انجامد. 

* ضد افسردگیها:

در برخی موارد از ضد افسردگیها استفاده می‌شود. در سال 2004 سازمان غذا و داروی آمریکا در مورد مصرف این داروها هشدار داد که ممکن است در مواردی موجب افزایش خطر خودکشی در کودکان و نوجوانان شود. اگر چنین دارویی برای کودک شما تجویز شود باید خطرات آن نیز سنجیده شود.

داروها می توانند اثرات متفاوتی بر روی کودکان داشته باشند. ممکن است کودکی به یک نوع درمان پاسخ دهد اما در مورد کودکی دیگر اثر بخش نباشد. پس از مشخص شدن درمان صحیح ممکن است پزشک درمانهای متفاوتی را ارائه دهد خصوصا اگر بیش فعالی با سایر اختلالات همراه باشد.

دکتر فریبا عربگل فوق تخصص روان پزشکی کودک و نوجوان درابره درمان این بیماری چنین نوشته است :

"بنا به دلایل فوق و دلایل بی شمار دیگر، اختلال بیش فعالی ـ کم توجهی باید درمان شود هدف از درمان کاهش علایم این بیماری است تا حدی که کودک آشفتگی کمتری را در زندگی روزمره خود متحمل گردد و عملکرد تحصیلی و ارتباطی کودک بهبود یابد. درمان این کودکان شامل دو دسته کلی درمان های دارویی و غیر دارویی است.

داروهایی که بیش تر در این کودکان مورد استفاده قرار می گیرد عبارتند از: متیل فنیدات ( MethylPhenidate ) با نام تجاری ریتالین ( Ritalin ) ودکستروآمفتامین Dextro amphetamine
با نام تجاری دکسدرین ( Dexedrine ) و پمولین ( Pemolin ) با نام سایلرت (Cylert ) و باید این داروها با روش رفتار درمانی توأم شوند تا نتیجه مطلوب تر حاصل شود . این داروها باید زیر نظر روان پزشک تجویز شوند .
آثار جانبی عمده این داروها عبارتند از : اختلال خواب و اشتها ، افزایش تعداد نبض . فشار خون ، تحرک پذیری در پی قطع دارو، تمرکز توجه افراطی ، تیک های حرکتی و … ممکن است در اثر این داروها تشدید شوند . تخمین زده می شود که 20 درصد موارد بیش فعالی در واقع ناشی از حساسیت های غذایی باشند مشاهده شده است که حذف موراد افزودنی از رژیم غذایی در کاهش علایم بیش فعالی در خیلی از کودکان بسیار کار ساز بوده است .
رژیم غذایی فین گلد که توسط دکتر بن فین گلد ( Ben Feingold ) در سال 1975 در سانفرانسیسکو ارائه شد پایه و اساس بعضی از الگوهای درمان با رژیم غذایی را در این خصوص تشکیل می دهد . این الگو شامل پرهیز از غذاها و نوشابه‌هایی است که دارای ماده ای به نام سالیسیلات Sali cylates هستند . این ماده در ترکیب آسپرین نیز موجود است .

داروهای فوق در ٩٠-٧٠ درصد کودکان بیش فعال ـ کم توجه موثر است و باعث بهبودی علایم اصلی این اختلال می گردد، عملکرد تحصیلی و ارتباطی کودک را بهبود بخشیده و از اضطراب و نگرانی والدین می کاهد. این داروها ممکن است در بعضی از کودکان اثرات بی اشتهایی و کم خوابی ایجاد کند که نگران کننده نبوده و می توان با ترفندهای مناسب، این اثرات سوء را به حداقل رساند.

همانند سایر داروها، این دسته از داروها نیز ممکن است اثرات جانبی دیگری داشته باشند، در نتیجه تجویز آنان باید زیر نظر پزشک معالج و با تشخیص او صورت گیرد. در صورتی که کودک نسبت به این دسته از داروها عدم پاسخ درمانی مناسب نشان داد و یا دچار عوارض جانبی ناخواسته ای گردید که قابل تحمل نبود، داروهای دیگری وجود دارند که می توانند موثر باشند.

درمان های غیر دارویی:

اکثرا همراه و در کنار درمان های دارویی استفاده می شوند. بیشتر بر اختلالات رفتاری همراه با بیش فعالی ـ کم توجهی موثرند و شامل درمان های شناختی، رفتاری و آموزش والدین می باشند. بدیهی آموزش والدین در مورد چگونگی بیماری فرزندشان، رفتارهای مثبت کودک، عدم بکارگیری شیوه های نا مناسب تنبیهی و ... بسیار می تواند هم برای کودک و هم برای خانواده او موثر باشد."

غذاهای مفید
کنجد ، تخم کدو تنبل و تخم گل آفتاب گردان
این مواد منابع خوب اسیدهای چرب امگا6 هستند . ثابت شده است که بیش فعالی با افزایش مصرف اسیدهای چرب ضروری بهبود می یابد . میزان این اسیدها در بدن بسیاری از کودکان بیش فعال کافی نیست . چربی های ضروری برای انتقال طبیعی پیام‌های عصبی در طول رشته های عصبی لازم است و برای حفظ و تقویت حافظه شخص نیز ضروری است . ماهی تن، قزل آلا، آزاد، ساردین و ماهی کولی و نیز تخم کتان همگی تامین کننده اسیدهای چرب امگا 3 هستند . این ماده ( اسیدهای چرب امگا3 ) نیز برای عمل کرد رشته های عصبی ضروری است . این مواد غذایی باید برای حفظ اعمال طبیعی اعصاب بر اساس برنامه ای منظم مصرف شود.
مصرف دو وعده ماهی در هفته برای این کودکان توصیه می شود. فراورده های غلات که با صبحانه مصرف می شود، نان ، جو ، کیک، برنج و سیب زمینی از دسته غذاهای نشاسته ای هستند که اثرات سوئی نداشته و می توانند مصرف شوند .
غذاهایی که باید از خوردن آن ها اجتناب کرد
هر گونه تغییر در رژیم غذایی کودک نباید بدون راهنمایی و مشورت پزشک و متخصصان تغذیه انجام گیرد . حذف غذاهای مهم در رژیم غذایی منجر به حذف مواد مغذی ضروری می شود.
قند و مواد غذایی حاوی قند مانند بیسکویت، کیک ، شیرینی، شکلات و نوشابه های شیرین موجب افزایش سریع قند خون می شوند . این فرایند می تواند منجر به بروز بیش فعالی در بعضی از کودکان شود .
بادام ، سیب، زردآلو، کشمش ،هلو، آلو، آلوبخارا، پرتقال، توت، گوجه فرنگی . خیار حاوی سالیسیلات طبیعی هستند که ماده ای شبیه به آسپرین می باشد و لازم است از رژیمهای غذایی کودکان بیش فعال تا حد ممکن کاسته و گاهی اوقات حذف شود( این ماده به ویژه در بادام، سیب و زردآلو زیاد است ) .
تارترازین ( Tarterazine ) : رنگ غذایی نارنجی رنگی است که به صورت رنگ غذایی افزودنی مصرف می شود . تارترازین بیش از همه در موارد زیر وجود دارد : غذاهای آماده بسته بندی شده، آدامس، شکلات، افشره لیمو، سس‌های آماده برای غذاهای دریایی، سس ها و افزودنی هایی که بیش تر جهت تزیین روی دسرها مصرف می شود . میوه های کنسرو شده ، کنسرو نخودفرنگی ، بادام ساییده شده، نوشیدنی های کربنات دارو کیک هایی که به صورت بسته بندی شده به فروش می رسد حاوی تارترازین است.
اسید بنزوئیک : نیز ماده ای افزودنی است که ممکن است در ایجاد بیش فعالی موثر باشد. از این ماده به منظور محافظت و سالم نگه داشتن مواد غذایی آماده استفاده می شودو در بسیاری از غذاهای آماده مانند مرباها ، سس ها ، دسرها ،شربت های طعم دهنده غذا ، پوره میوه ها ، آب میوه ها و ماهی های کنسروی خوابانده در سرکه و نمک و ترشی ها یافت می شود .
نوشابه های گازدار: حاوی مقادیر زیادی فسفر هستند که این ماده قادر است تعادل مقدار کلسیم و فسفر را در بدن به هم زده و منجر به بیش فعالی شود .
قهوه، چای، کولا و سایر نوشیدنی‌های حاوی کافئین ممکن است علایم بیماری را تشدید کنند.
نکته : مصرف ترکیبات روغن ماهی در هنگام غروب در شرایط بالینی مورد آزمایش قرار گرفته و دیده شده است که اثر مفیدی در خصوص کاهش علایم بیش فعالی در کودکان دارد و در کودکانی که به علت بیش فعالی در حرکات خود مهارت و ظرافت ندارد ، به کاهش این علایم کمک کرده است

رفتار درمانی:

تحقیقات نشان داده است که داروهایی که در درمان به کار می‌روند در صورتی که همراه با رفتاردرمانی استفاده‌شوند بسیار موثرتر خواهند‌بود.

رفتار درمانی، تلاش برای تغییر الگوی رفتاری کودک است و هدف این است که:

·         محیط خانه و مدرسه‌ی کودک سازماندهی و منظم شود.

·         دستورات و فرامین واضح به کودک داده شود.

·         سیستم مناسبی برای تعیین جایزه در مقابل رفتار خوب و پیامد منفی در مقابل رفتار نامناسب طراحی شود.

در اینجا چند روش رفتاردرمانی را بیان می کنیم:

·         برای کار‌های روزمره یک روال مشخص در نظر بگیرید. سعی کنید که هر روز یک برنامه‌ی مشخص، از ساعت بیدار شدن از خواب تا ساعت به خواب رفتن کودک داشته باشید. برنامه‌در یک جای ثابت روی دیوار نصب کنید تا کودک سر تا سر روز بتواند آن را ببیند و بر اساس آن بازی کند، تکالیف مدرسه و کارهای روزمره را انجام دهد.

·          به منظم شدن کودک خود کمک کنید. کیف مدرسه، لباسها و اسباب بازیها را هر روز در جای مشخص و ثابتی قرار دهید. در این صورت احتمال این که کودک وسایل مورد نیاز خود را گم کند بسیار کم می شود.

·         از حواس پرتی کودک جلوگیری کنید. تلویزیون، رادیو و کامپیوتر را خاموش کنید. مخصوصاً هنگامی که کودک در حال انجام تکالیف مدرسه است عواملی که موجب حواس پرتی کودک می شوند را دور کنید.

·         انتخابهای کودک را محدود کنید. تنها امکان انتخاب بین دو چیز را به او بدهید. مثلا بین این خوراکی، این تفریح، این غذا یا آن. در این صورت کودک هیجان زده و سردرگم نخواهد شد.

·         روابط خود با کودک را تغییر دهید. به جای بحث، توضیح طولانی، متقاعد کردن یا گول زدن کودک دستورات واضح، روشن و مختصر به او بدهید که مسئولیتهایش را به او یادآوری کند.

·         از تعیین هدف و جایزه استفاده کنید. یک لیست از اهداف و رفتارهای مورد نظر تهیه کنید و رفتارهای مثبت را در آن علامت بزنید سپس برای تلاش کودک خود جایزه تعیین کنید. در تعیین اهداف واقع گرا باشید و به جای فکر کردن به موفقیت یک شبه به قدمهای کوچک کودک خود بیاندیشید.

·         از انضباط به صورت موثری بهره بگیرید. در برابر یک رفتار نامناسب به جای فریاد زدن یا تنبیه بدنی، یکی از امتیازات او را لغو کنید. در مورد کودکان کوچکتر می توان به سادگی آنان را تا موقعی که رفتار بهتری نشان دهند نادیده گرفت.

·         کمک کنید تا ذوق و استعداد کودک شکوفا شود. تمام کودکان نیاز دارند که موفقیت را تجربه کنند و احساس خوبی نسبت به خود پیدا کنند. توجه کنید که کودک شما چه کاری را خوب انجام می دهد. ممکن است این کار در زمینه‌ی ورزش، هنر یا موسیقی باشد که می‌تواند مهارتهای اجتماعی و نیز اعتماد به نفس کودک را افزایش دهد.

درمانهای مکمل :

در حال حاضر درمانهای متداول بیش فعالی که در مطالعات مختلف تاثیر آنها اثبات شده است شامل درمان دارویی و رفتاردرمانی هستند. اما ممکن است پزشک کودک شما درمانهای اضافی و مداخلات دیگری بر اساس نیاز کودک تجویز کند.

هر کودک نیازهای متفاوتی دارد. برای مثال ممکن است به معلم خصوصی و یا کاردرمانی نیاز باشد. برخی درمانهای مکمل توسط والدین استفاده می شوند. مانند استفاده از ویتامینها، رژیم غذایی خاص، درمان آلرژی، آموزش تمرکز، آموزشهای بصری، روان درمانی سنتی، سخن گفتن رو در رو  و....

تحقیقات نشان می دهند که این روشها موثر نیستند. بسیاری از این روشها به دقت بررسی نشده و حتی برخی از آنها هرگز بررسی نشده اند. والدین باید در مورد روشهای درمانی که ادعا می کنند درمان قطعی بیش فعالی هستندآگاه باشند. اگر  والدین می خواهند روشهای جدیدی به کار ببرند قبل از استفاده از آنها باید با پزشک مشورت کنند.

آموزش والدین :

بزرگ کردن هر کودکی به آموزش والدین نیاز دارد. اما کودک بیش فعال نیروی ویژه ای را می طلبد. چون در اغلب موارد سابقه ی بیش فعالی در خانواده ها وجود دارد، سازماندهی رفتار والدین و سازگار شدن آنان با این شرایط نیاز به آموزش برخی مهارتها دارد.

 متخصصان توصیه می کنند که والدین به صورت گروهی مورد آموزش قرار بگیرند تا بتوانند به کودک کمک کنند تا محیط خود را بشناسد و مهارت حل مشکلات را به دست آورد. همچنین والدین می آموزند که چگونه پاسخ مناسبی به رفتارهای کودک بدهند و بدون جنجال و به آرامی نظم و انظباط را به اجرا بگذارند. مشاوره های فردی و خانوادگی کمک کننده هستند.

بیش فعالی در مدرسه :

به عنوان مهمترین حامی کودک خود باید با حقوق کودکتان، چه در زمینه ی درمانی، قانونی و یا آموزشی آشنا باشید. کودکان بیش فعال باید در مدرسه تحت توجه خاص قرار بکیرند و همچنین بین آنها و سایر کودکان تفاوتی گذاشته نشود.

با معلم کودک در تماس باشید و مسئولین مدرسه باید بر سیر پیشرفت کودک شما نظارت داشته باشند. آنان را در مورد نیازهای کودک بیش فعال مطلع سازید. علاوه بر سیستم جایزه برای رفتار خوب برای اداره ی کودک بیش فعال در کلاس درس این موارد را توصیه می کنیم:

·         در اطراف نیمکتی که کودک می نشیند عواملی که موجب حواس پرتی او می شوند را کاهش دهید. مثلا به جای اینکه نزدیک پنجره بنشیند، جای او نزدیک به معلم باشد.

·          برای مرتبط شدن والدین با معلم از این روش استفاده کنید که معلم در دفتر تکالیف کودک سیر پیشرفت او را بنویسد و والدین نیز انجام شدن تکالیف در موعد مقرر را بررسی و ثبت کنند.

·          تکالیف را تقسیم کنید. دستورات و تکالیف باید مختصر و واضح باشند. تکالیف زیاد را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید تا بهتر بتوان آنها را کنترل کرد.

·         به کودک دلگرمی و انگیزه بدهید و او را برای کارهای درست تشویق کنید. از معلم بخواهید به جای اینکه کودک را برای رفتارهای بدش مورد نکوهش قرار دهد و سرزنش کند، اگر کودک حالت نشسته را حفظ کرد، داد نکشید و یا توانست برای نوبتش منتظر بماند او را تشویق کند.

·         تکنیکها و مهارتهای مطالعه را به کودک بیاموزید. خط کشیدن زیر مطالب، توجه کردن و خواندن با صدای بلند به حفظ تمرکز و نگهداری بهتر اطلاعات در ذهن کودک کمک می کند.

·         بر رفتن تا خود مدرسه و بازگشت از آن به خانه با کتابها و وسایل درست و مورد نیاز نظارت داشته باشید. می توانید کودک خود را با یک دوست مناسب که بتواند او را در این امر کمک کند همراه سازید.

·         نسبت به اعتماد به نفس کودک حساس باشید. از معلم بخواهید که برخورد با کارهای نادرست کودک را به دور از حضور دیگران انجام دهد و انجام کارهای دشوار را در حضور دیگران از او نخواهد.

·         مشاور یا روانشناس مدرسه را در جریان قرار دهید. این کار موجب شود که اگر مشکلی در کلاس پیش بیاید با رفتار مناسب و خاص کودک شما آن را حل کنند.

 بزرگترین حامی کودک خود باشید :

اگر به عنوان والدین کودک، نقش خود را به خوبی در مقابل همه کسانی که در درمان کودک شرکت دارند، مانند معلمان، پزشک، روانشناس و حتی سایر اعضای خانواده ایفا کنید، شما مهمترین و بهترین مدافع کودک هستید.

نتیجه ی این حمایتها و آموزشها این است که می توانید به کودک بیش فعال خود کمک کنید تا به سوی موفقیت گام بردارد.

بیش فعالی چگونه بالغین را تحت تاثیر قرار می دهد؟

بسیاری از بالغین تا وقتی که بیش فعالی کودکشان تشخیص داده نشده است، از ابتلای خود بی اطلاع هستند. با تشخیص مشکل در کودک به علائمی که خود دارند توجه می کنند. این افراد ممکن است برای تمرکز کردن، سر و صورت دادن به کارها و اتمام کار با مشکل مواجه باشند. بیشتر آنها فراموشکارند ولی اغلب این افراد بسیار خلاق و کنجکاو هستند.

سوال کردن را دوست دارند و دوست دارند که همچنان بیاموزند. برخی از این افراد آموخته اند که چگونه زندگی خود را اداره کنند و شغلی دارند که به آنان اجازه می دهد از توانائیهایی که دارند به خوبی استفاده کنند.

اما بسیاری از این افراد نیز در خانه و محل کار با مشکل مواجه هستند. آمار طلاق در این افراد بالاست و احتمال مصرف سیگار و سوء مصرف مواد مخدر نیز در آنها بیشتر است. تعداد کمی از این افراد وارد دانشگاه می شوند و تعداد کمتری نیز فارغ التحصیل می شوند.